nice

Great

great tool

SURA YA KWANZA
UTANGULIZI
1.0 Utangulizi
Utafiti huu unalenga kutambua jinsi biashara ndogondogo zinazvyofanywa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka zinavyokuza ukuzaji na matumizi ya Kiswahili kama lugha ya biashara miongoni mwa wasafiri na wafanyabiashara katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka katika jiji la Kampala. Utafiti huo ulichunguza jinsi wasafiri, waratibu wa usafiri na wafanyabiashara wanavyotumia Kiswahili katika biashara. Sura hii inajumuisha: usuli wa utafiti, swala la utafiti, malengo ya utafiti, maswali ya utafiti, upeo wa utafiti, umuhimu wa utafiti, na fasili za vifupisho.
1.1 Usuli wa utafiti
Lugha ina nafasi kubwa katika shughuli za kijamii, kiuchumi na kisiasa kama njia ya mawasiliano katika jamii. Lugha ni chombo cha msingi cha mawasiliano na kubadilishana taarifa hasa katika huduma zinazohitaji upitishaji taarifa sahihi na kuepuka makosa (Crystal, 2003). Handford (2010) anaangazia dhima ya lugha katika shughuli za biashara, anasema kuwa lugha ni muhimu kwa jumuiya yoyote ya wafanyabiashara kwani hurahisisha mawasiliano watu wanapoendelea na shughuli zao.
Kiswahili kimekuzwa kupitia shughuli za kibiashara, na kimesomwa na kujadiliwa kama kichocheo cha maendeleo ya kijamii na kiuchumi (Mulokozi, 2002). Kiswahili kinaweza kusaidia kuondoa vikwazo vya lugha kwa wasiozungumza Kiingereza, hivyo kurahisisha upatikanaji wa huduma mbalimbali za kibiashara, jambo ambalo linaendana na dhana ya Mulokozi ya lugha kama nyenzo ya maendeleo. Maendeleo ya biashara miongoni mwa jamii za Kiafrika hayawezi kupatikana bila lugha ya kawaida inayoeleweka kama sehemu ya mifumo ya mawasiliano (Prah, 2009).
Ojwang (2019) anaeleza kuwa Kiswahili huwawezesha Wajaluo kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi, siasa za serikali na pia huwawezesha kujitambua. Hivyo basi, Kiswahili ni nyenzo ya kujenga utambulisho wa mtu na kumwezesha kushiriki katika shughuli za kibiashara ndani ya jamii zao ili kunufaisha maisha yake. Kiswahili kimewezesha jamii za mashambani nchini Kenya kushiriki katika shughuli za maendeleo ya kiuchumi hasa kupitia biashara (Wandera, 2014). Wandera anaeleza jinsi Kiswahili kilivyochangia na kuendelezwa kupitia shughuli za biashara za M-Pesa nchini Kenya. Anasema kuwa biashara ya M-Pesa imerahisisha uhamishaji wa fedha kutoka mijini kwenda vijijini tangu kuanzishwa. Huduma ya M-Pesa ilipofungua milango yake, kulikuwa na haja ya kupanua huduma vijijini na njia mojawapo ilikuwa kurekebisha usajili wa wateja kutoka Kiingereza hadi Kiswahili. Hii ni kwa sababu baadhi ya wateja wa M-Pesa katika maeneo ya vijijini hawakuweza kusoma wala kuandika lakini waliweza kuingiliana kwa Kiswahili vizuri. Hili lilifungua fursa kwa biashara ya M-Pesa kustawi, na kupitia Kiswahili, uchumi wa nchi uliweza kuimarika kwani kutuma na kupokea miamala ya pesa ilikuwa rahisi kufikiwa na watu wengi. Jamii ziliweza kufaidika kibiashara kwa sababu ziliingiliana katika Kiswahili.
Nchi za Afrika Mashariki zina sera tofauti za lugha zinazochangia kukuza maendeleo yao ya kisiasa, kijamii na kiuchumi. Zaidi ya hayo, kuna sera zinazofanya Kiswahili kuwa cha kawaida na maarufu katika maisha ya umma, kwa mfano, nchini Tanzania kinazungumzwa na karibu kila mtu, na ni somo la lazima shuleni (Jjingo, 2020). Anaendelea kueleza kuwa nchini Uganda kuna haja ya sera wezeshi zaidi kutekelezwa katika maisha ya kila siku ya jamii. Lugha rasmi nchini Uganda ni Kiingereza, ambayo inafanya matumizi ya Kiswahili katika shughuli za kila siku kuwa madogo sana. Zaidi ya hayo, Kiswahili hakizungumzwi sana kwa kiasi fulani kutokana na historia ya misukosuko ya kisiasa ambayo imekumba nchi. Lugha hii inahusishwa zaidi na vikosi vya kijeshi vilivyosababisha maumivu kwa jamii wakati wa miaka ya mwanzo ya Uganda huru; kwa hivyo, Kiswahili hakitumiki sana katika jamii (Soi, 2019). Hata katika biashara, inahitaji kutangazwa kwa sera kama hatua za makusudi ambazo zingesaidia kukuza matumizi ya Kiswahili.
Kamwangamalu na Kamwangamalu (2016) wanasema kuwa lugha hupata kutambuliwa kunapokuwa na sera wezeshi zinazokuza maendeleo. Serikali za AM zilipofufua Jumuiya ya AM na Soko la Pamoja la AM, umuhimu wa Kiswahili katika ukanda huu uliongezeka. Tangu miaka ya 2000, Kiswahili kimeanza kupata kasi mpya kama lugha ya kitaifa ya Uganda na eneo zima Chebet-Choge (2020) na serikali ya Uganda imekuja na sera wezeshi, kwa mfano, lugha hiyo ilifanywa kuwa somo la lazima linalofunzwa katika shule za upili tangu 2019 (Agume, Ogechi & Majariwa, 2024).
Wakati nchi za Jumuiya ya Afrika Mashariki zikijitahidi kuongeza ushirikiano wa kiuchumi, matumizi ya Kiswahili kama lugha ya asili ya 'AM' kinayozungumzwa na watu wengi ni muhimu sana (Ojwang, 2008). Kiswahili kinatumika kama njia ya mawasiliano na wafanyabiashara katika mpaka wa Kenya na Uganda, na kama Odhiambo et al. (2022) wanaeleza, Kiswahili ni muhimu sana katika kurahisisha mawasiliano hasa miongoni mwa wafanyabiashara kote 'AM' kwa sababu ni lugha ya kawaida miongoni mwa watu wenye asili tofauti za kitamaduni na kiisimu. Kiswahili kinatumika kufanya mawasiliano ya awali kati ya watu, kuanzisha na kujadili shughuli, na kwa ujumla kuwezesha biashara. Nafasi ya lugha kama chombo cha kufanya biashara katika mazingira yoyote ile haliwezi kukanushwa, na kwa upande wa Kiswahili tangu kuanzishwa kwake, lugha hii imekuwa njia ya kukuza biashara.
Kiswahili kinatokana na mwingiliano kati ya wakazi wa mwambao wa 'AM' na Waarabu na wafanyabiashara wengine wa kigeni, na lugha hii imekuwa lugha ya kikanda ya biashara katika jumuiya 'AM'. Katika jamii zenye lugha nyingi kama vile Uganda, Mawasiliano hurahisishwa zaidi kwa kutumia lugha moja. Kiswahili, kama lugha ya kikanda ya AM kimeendelezwa kama njia muhimu ya mawasiliano katika sekta ya usafiri na biashara inayounganisha Uganda na nchi jirani kama vile Kenya, Tanzania, Rwanda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
Watu wa asili tofauti za lugha huletwa pamoja kupitia biashara ndogo ndogo, haswa katika vituo vya mabasi yanayo kuvuka mipaka. Wafanyabiashara, waratibu wa usafiri, na wasafiri kutoka mikoa mbalimbali mara nyingi huwasiliana kila siku kwa kutumia lugha ya kawaida. Katika mawasiliano hayo ya lugha nyingi, Kiswahili mara nyingi hujitokeza kama lingua franka. Nchini Uganda, Kiswahili ndiyo lugha rahisi zaidi ya mawasiliano kwa wafanyabiashara na wateja, waratibu wa usafiri na wasafiri wanaovuka mipaka. Kwa hivyo, mwingiliano huu wa wenye asili tofauti za lugha unaweza kukuza matumizi na kuenea kwa Kiswahili katika vituo vya mabasi ya kuvuka mpaka kama vile Namayiba, Arua Park Kisenyi na Bakuli jijini Kampala. Vituo hivi vinatumika kama vitovu vikuu vya usafiri wa mabasi ya kuvuka mipaka na vinahusisha wabadilishaji fedha, wachuuzi na wafanyakazi wa usafiri wanaotangamana na watu kutoka AM. Mtagusano wa kiisimu unaotokea katika maeneo haya unatoa mazingira mwafaka ya isimu-jamii kwa ajili ya kuchunguza jinsi shughuli za biashara zinavyochangia katika ukuzaji na matumizi ya Kiswahili. Kwa hivyo, utafiti huu unalenga kuchanganua jinsi shughuli za biashara ndogondogo zinazofanyika katika vituo vya mabasi ya yanayovuka mipaka jijini Kampala zinavyokuza matumizi ya Kiswahili kwa kuchunguza aina ya Kiswahili kinachotumiwa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka; mitazamo ya wasafiri, waratibu wa safari na wafanyabiashara, na mchango wa watoa huduma wa mabasi yanayo vuka mipakani katika kukuza lugha ya Kiswahili.
1.2 Suala la utafiti
Matumizi ya Kiswahili miongoni mwa Wana Uganda bado ni ya chini sana licha ya kutangazwa, kutambuliwa na kutumiwa kama lugha ya taifa katika nchi tatu za Afrika Mashariki, ambazo ni Kenya, Uganda na Tanzania (Jingo, 2020). Hata hivyo, mazingira ya biashara kama vile vituo vya mabasi yanayovuka mipaka yangetoa fursa za kipekee ambapo Kiswahili kingeweza kuenezwa katika biashara kupitia maingiliano kati ya wafanyabiashara, waratibu wa usafiri na wasafiri ambao ni watu wa asili mbalimbali za lugha. Pamoja na hayo, hakuna utafiti wa kitaalamu ambao umefanywa kuhusu jinsi shughuli hizi za kibiashara zinavyochangia katika kukuza na kueneza Kiswahili nchini Uganda. Tafiti zilizopo kuhusu matumizi ya lugha nchini Uganda zimelenga zaidi elimu, vyombo vya habari na utekelezaji wa sera.
Nafasi ya wafanyabiashara wadogo katika kukuza matumizi ya Kiswahili kupitia mawasiliano bado haijachunguzwa. Kwa sababu hiyo, kuna uelewa mdogo wa jinsi wafanyabiashara, waratibu wa usafiri na wasafiri wanavyotumia Kiswahili katika maingiliano ya kila siku ya biashara, na jinsi mazoea haya yanavyoathiri ukuaji wa lugha. Kwa hivyo, utafiti huu ulilenga kuziba pengo hili kwa kuchunguza jinsi wafanyabiashara wadogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka mjini Kampala wanavyokuza matumizi ya Kiswahili kwa kubainisha mazingira ambayo lugha hii inatumika katika biashara, mitazamo ya wafanyabiashara, waratibu wa usafiri na wasafiri kuhusu Kiswahili, na mchango wa wafanyabiashara, waratibu wa usafiri na wasafiri katika kukikuza kama lugha ya maingiliano kati ya watu wanaojihusisha na biashara
1.3 Malengo ya Utafiti
Utafiti huu una malengo ya aina mbili, lengo kuu na malengo mahususi.
1.3.1 Lengo Kuu
Lengo kuu la utafiti huu ni kutathmini nafasi ya biashara ndogo ndogo katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka katika kuendeleza matumizi ya Kiswahili.
1.3.2 Malengo Mahususi
i. Kubainisha aina za Kiswahili kinachotumiwa miongoni mwa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala.
ii. Kuchambua mtazamo wa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri kuhusu Kiswahili katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka jijini Kampala.
iii. Kutathmini mchango wa mazingira ya biashara ndogo ndogo katika kukuza Kiswahili katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka jijini Kampala.
1.4 Upeo wa utafiti
Utafiti huu ulizingatia upeo chini ya vipengele vitatu vikiwemo: Upeo ya Kitaaluma, upeo wa kiwakati na upeo ya kijiografia.
1.4.1 Upeo wa Kitaaluma
Utafiti huu ulizingatia asili ya mawasiliano na mwingiliano unaofanyika kati ya wafanyabiashara wadogo, wasafiri, na waratibu wa usafiri katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka jijini Kampala ili kubainisha jukumu la miktadha hii katika kukuza uzungumzaji wa Kiswahili katikajiji la Kampala. Vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka ni maeneo ambapo wafanyabiashara wadogo wa Uganda hushirikiana na wateja wasafiri kutoka nchi jirani, kama vile Kenya, Tanzania, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako Kiswahili kinazungumzwa sana.
1.4.2 Upeo wa kiwakati
Utafiti huu ulilenga kipindi cha 2013-2025, ambapo vikwazo vya usafiri katika nchi za Afrika Mashariki vilipunguzwa. Nchini Kenya, Uganda, na Rwanda, kila mwananchi anaruhusiwa kuvuka mipaka kwa uhuru na matumizi ya usafiri wa mabasi yamekuwa yakiongezeka katika kipindi hiki, jambo ambalo limechangia kuongezeka kwa idadi ya wasafiri miongoni katika nchi za Afrika Mashariki wanaovuka mipaka. Urahisishaji wa vizuizi vya Visa kwa wasafiri katika Jumuiya ya Afrika Mashariki umekuwa ukitekelezwa zaidi katika miaka ya baada ya 2013 (Nyongesa, 2020).
1.4.3 Upeo ya kijiografia
Utafiti huu ulifanyika katika vituo vilivyochaguliwa vya mabasi jijini Kampala (Mchoro 1), kwa mfano, Namayiba, Bakuli, Kisenyi na Arua. Maeneo haya ni vituo vikuu vya usafiri na biashara vinavyounganisha Uganda na nchi jirani kama Kenya, Tanzania, Rwanda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Maeneo haya yanatoa mazingira bora ya kusoma mawasiliano ya kiisimu yanayohusisha Kiswahili katika miktadha ya biashara ndogo ndogo. Eneo hili lilichaguliwa kwa sababu linatoa mazingira ambayo watu kutoka sehemu mbalimbali za Uganda hujishughulisha na shughuli za kibiashara na kiuchumi pamoja na wasafiri wanaotoka katika nchi ambazo Kiswahili kinazungumzwa, jambo ambalo linawafanya wafanyabiashara wadogo wa Uganda kuzungumza Kiswahili ili kuuza bidhaa na huduma zao.
Kampala ni mji mkuu wa Uganda, na moja ya miji mikubwa barani Afrika. Jiji hili limeenea katika eneo la kilomita za mraba mia mbili, na watu wanaokadiriwa kuwa milioni 19 (Afisi ya Takwimu ya Uganda, 2016). Kampala ni kitovu kikuu cha biashara, elimu, utawala wa serikali na mitaa, na usafiri wa ndani na kimataifa (Plekker, 2021).

Mchoro 1: Ramani ya Kampala
Hii inatoa mazingira bora ya kuchunguza mchango wa mwingiliano kati ya wafanyabiashara wadogo wadogo, waratibu wa usafiri, na abiria wanaovuka bweni katika miktadha hiyo ya vituo vya mabasi ambapo bidhaa na huduma hujadiliwa na kufanyiwa biashara huku lugha ya Kiswahili ikiwa chombo cha habari.
1.5 Umuhimu wa utafiti
Utafiti huu unatoa mchango mkubwa katika nyanja hiyo kwa kutumia maarifa ya isimu-jamii ili kuangazia jinsi shughuli za kiuchumi kama vile biashara ndogo ndogo zinavyoathiri matumizi na usambazaji wa lugha.
Utafiti huu unatoa maarifa mapya kuhusu jinsi Kiswahili kinavyokuzwa kupitia biashara katika vituo vya mabasi ya kuvuka mpaka mjini Kampala. Kwa kuonyesha jinsi lugha inavyorahisisha mawasiliano katika biashara ya mipakani, utafiti unaonyesha nafasi ya Kiswahili katika kukuza utangamano wa kikanda, ushirikishwaji na utangamano wa kijamii miongoni mwa jamii za AM.
Utafiti huu pia unachangia pakubwa katika kuhimiza serikali kutekeleza sera zinazoweza kuwezesha ukuaji wa Kiswahili katika sekta ya biashara nchini Uganda. Mashirika ya serikali kama vile Wizara ya Masuala ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na Wizara ya Elimu na Michezo yanaweza kutumia matokeo hayo kubuni mikakati ya kukuza ujifunzaji na matumizi ya Kiswahili katika sekta za kiuchumi na kijamii.
Vile vile, utafiti huu unawaelimisha wafanyabiashara, waratibu wa safari, na wasafiri kwa kusisitiza thamani halisi ya Kiswahili kama lugha ya biashara, na hivyo kuimarisha ufanisi wa mawasiliano na biashara katika mazingira ya lugha nyingi.
1.6 Ufafanuzi wa Istilahi na vifupisho
AM- Afrika Mashariki
KyUREC- Kamati ya Maadili ya Utafiti ya CKK
CKK- Chuo Kikuu cha Kyyambogo.
TY-Tafsiri Yangu







SURA YA PILI
MAPITIO YA MAANDISHI
2.0 Utangulizi
Mtafiti alipitia maandishi na tafiti zinazohusiana na wasomi wengine. Maandishi yalichanganuliwa kulingana na malengo ya utafiti, ili kubaini mapungufu ambayo utafiti huu unayashughulikia. Kwa hiyo, malengo yafuatayo yaliongoza uundaji wa vichwa vya sura hii: Aina za Kiswahili zinazotumika katika vituo vya mabasi ya abiria kuvuka mipaka, mtazamo wa wafanyabiashara wadogo, watoa huduma za usafiri na wasafiri kuhusu Kiswahili na mchango wa wafanyabiashara wadogo katika vituo vya mabasi ya abiria kuvuka mipaka katika kukuza Kiswahili.
2.1 Mfumo wa kinadharia
Utafiti huu uliongozwa na nadharia ya mawasiliano ya lugha ambayo ni fani ya isimu jamii iliyoasisiwa na Uriel Weinreich (1953). Alianzisha uwanja huo kama eneo maalum la masomo. Inasema kwamba wazungumzaji wa lugha mbalimbali wanapoingiliana, lugha zao huathiriana, jambo ambalo linaweza kusababisha kuundwa kwa lugha mpya ambayo ni lingua franka. Lingua franka hii ina sifa ya maneno yaliyokopwa kutoka kwa lugha hizo tofauti. Alianzisha uchunguzi wa kisasa wa utaratibu wa jinsi lugha huathiriana wakati wazungumzaji wa lugha tofauti huingiliana. Kazi yake ilitoa msingi wa kuelewa matokeo ya kiisimu ya mawasiliano ya lugha, kama vile kukopa na kuiga. Lugha zinazowasiliana hufanana zaidi katika muundo baada ya muda. Thomason na Kufman (1988) waliendeleza nadharia hii kwa kusisitiza kiwango cha mwingiliano kati ya wanajamii kuwa ni jambo linalochangia pakubwa mabadiliko ya lugha. Mtazamo wa Weinreich uliongoza utafiti huu kuwa biashara ya kuvuka mipaka huwaleta pamoja wazungumzaji wa lugha mbalimbali kama vile Kiganda na Runyankole Kinyarwanda. Kirundi, Kitooro kikuyu na Kinyamwezi. Wazungumzaji hawa wanapoingiliana kwa muda fulani, hupelekea kupitishwa kwa lugha isiyoegemea upande wowote kati ya wazungumzaji na lugha hiyo ni Kiswahili. Baadhi ya mihimili ya nadharia hii ni pamoja na uchanganyaji wa lugha, ukopaji wa maneno, Kuathiriana kwa lugha ubadilishaji wa lugha, athari katika matamshi na ujifunzaji na matumizi ya lugha ya pamoja

2.2 Kiswahili kinachotumiwa
Aina mbalimbali za Kiswahili zinazotumika katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka.
Kiswahili kimeathiriwa na lugha za asili katika matamshi (Mpangala, 2018). Anaeleza kuwa kuna makosa ya kimatamshi kutoka katika lugha asilia ambayo huingizwa katika Kiswahili na hivyo kusababisha matamshi tofauti ya Kiswahili kutokana na asili tofauti za jamii mbalimbali. Mifano husika aliyoitoa ni kama vile kutumia 'r' badala ya ' I ',' chi ' badala ya ' ki', ' f badala ya ' v', ' s' badala ya ' th', ' n' badala ya ' m' na matumizi yasiyo sahihi ya ' z' ' S' ' th' na 'dh'. Mtafiti alitaka kubaini iwapo Kiswahili kinachozungumzwa katika vituo vya mabasi ya abiria kuvuka mpaka kimeathiriwa na asili tofauti za jamii tofauti zinazopatikana humo. Kuhusiana na hili, Sovu (2024) alibainisha upotoshaji wa maana na matumizi ya maneno yasiyo sahihi katika Kiswahili yanayosababishwa na matamshi yasiyo sahihi ya maneno ya Kiswahili kutokana na athari za lugha za jamii. Aliangazia matumizi ya 'r' badala ya 'I' na kinyume chake, 'bh' badala ya 'ba' na kinyume chake, na 'a' badala ya 'ha' na kinyume chake. Gatuhu (2021) pia ameonyesha kuwa matokeo mabaya ya mitihani ya kimataifa kwa wanafunzi wa wilaya ya Muranga yanasababishwa na makosa ya matamshi ambapo matamshi ya lugha ya Kikuyu yameathiri namna wanafunzi wanavyoandika maneno ya Kiswahili. Wanafunzi hawa huishia kuandika maneno yenye maana tofauti au kutokuwa na maana kabisa katika Kiswahili. Ali (2015) amechunguza tofauti za msamiati kati ya Kiswahili kinachozungumzwa Micheweni na Chake Chake. Aligundua kuwa matamshi ya maneno yanatofautiana lakini maana katika Kiswahili cha Chake Chake na Micheweni inabaki vile vile. Ali (2019) aligundua kuwa kuna tofauti kubwa katika matumizi ya viambishi 'ku' na 'ka' katika lahaja za Kipemba ikilinganishwa na matumizi yake katika Kiswahili sanifu. Alibainisha kuwa viambishi hivyo vina wigo mpana wa matumizi katika lahaja za Kipemba ikilinganishwa na matumizi yake katika Kiswahili sanifu. Kiswahili kinaweza kutamkwa kwa njia tofauti kulingana na mahali kinapotumika (Orucho, 2023).

Hili hupelekea lahaja mbalimbali zinazojitokeza zinazoleta utofauti wa lugha ya Kiswahili. Orucho amebainisha jinsi ubadilishaji msimbo unavyochangia kubadilisha Kiswahili kutoka sehemu moja hadi nyingine. Kiswahili kinachotumika katika soko la Daraja mbili huathiriwa zaidi na lugha ya Kikisii na hii hutokea katika masoko mbalimbali. Kubadilisha msimbo kunategemea lugha ya eneo. Kulingana na wataalamu hao, matamshi ya Kiswahili hubadilika kutokana na athari za makabila ya kiasili. Mtafiti alichunguza iwapo Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka kinaathiriwa na kuwepo kwa watu wa makabila mbalimbali.
Ali (2016) kwa upande wake anadokeza kuwa majina ya watu wa Pemba yana maana yake kamili katika lugha ya Kiswahili. Majina haya yanaweza kuwa huru au mchanganyiko. Ametaja majina kama Mwanaisha maana yake ni mwanamke aliyezaliwa siku inakaribia kuisha, Juma ni mvulana aliyezaliwa siku ya Ijumaa, Chausiku ni mwanamke aliyezaliwa wakati wa chakula cha usiku, Masika ni mwanamke aliyezaliwa msimu wa mvua nyingi, Hamisi ni mvulana aliyezaliwa alhamisi, Bakia ni mtoto aliyeachwa baada ya wengine kufariki, Subira ni mtoto aliyezaliwa baada ya kusubiri kwa muda mrefu, na Rehema, mtoto huyo alizaliwa kwa shida sana.

Kwa mujibu wa Kipacha (2024) Kiswahili kinachotumika katika usafiri wa barabarani kina misemo na methali mbalimbali ambazo zina ujumbe wa kuhimiza bidii, uaminifu na imani kwa Mungu. Msemo huu una uhuru wake ukilinganisha na misemo mingine ya Kiswahili. Amezungumzia mifano ya "kawia ufike" ambayo ni sawa na msemo wa zamani "kutangulia si kufika", "kama una haraka shuka ukimbie" ni sawa na "haraka haraka haina baraka", "kubora nikisama wa siya" ni sawa na kopa arusi kulipa matanga na "Mtu ni pesa" ni sawa na "mtu ni utu" Kiswahilihiki kinaonekana kuwa tofauti ukilinganisha na tofauti ya Kiswahili katika utafiti huu katika mazingira ya kawaida ya Kiswahili. zinazovuka mipaka na Kiswahili sanifu.
Kwa mujibu wa Kishe (2016), Kiswahili kinajumuisha maneno mengi yaliyokopwa kutoka Kiingereza. Ukopaji huu unajumuisha ukopaji unaobadilika na usiobadilika. Ukopaji unaobadilika ni wa maneno kama vile filamu (filamu), Teknolojia (Teknolojia), bei (Bajeti) na kampeni. Ukopaji usiobadilika ni maneno kama vile data, visa, Fistula, malaria, protozoa, Albino na drama. Mikopo ambapo neno hutamkwa sawa na Kiingereza ni, kama vile, tai, bia, rejesta, jinsia, kompyuta na gesi. Kuhusu mtazamo wa kiisimu, Bizimana (2022) ameonyesha kuwa Kiswahili kimeathiriwa na Kirundi katika kuongeza herufi zisizofaa. Nyongeza hii inahusisha vokali 'u' kama katika maneno hasubuhi, nahuri, ofis, hasante na saha. Nyongeza ya vokali 'i' kama ilivyo katika maneno inje, makitaba, nilishituka, na alihamisi. Nyongeza ya vokali 'j' kama katika maneno kiyo, chajiyo, niliyenda na kuendelea. Nyongeza ya vokali 'w' kama katika maneno funguwa, nguwo, mvuwa, woga na mkowa. Kudondosha konsonanti 'h' kama katika maneno ivyo, ujambo na amsini. Matumizi ya 'c' badala ya 'ch' kama katika maneno cai, cakula na ca. Kishe na Bizimana wameangazia matamshi ya Kiswahili yaliyoathiriwa na Kiingereza na Kirundi katika mazungumzo ya jumla lakini mtafiti alijikita katika matamshi ya Kiswahili yanayoathiriwa na lugha za kiasili kwenye vituo vya mabasi yanayovuka mipaka wa Kampala.
2.3 Mitazamo kuhusu kiswahili
Mitazamo ya watoa huduma za usafiri, wasafiri, na wafanyabiashara kuhusu matumizi ya Kiswahili katika biashara. Kanana (2013) anarejelea Kiswahili kuwa lugha ya maendeleo barani Afrika. Amebainisha kuwa nchi nyingi za kikoloni kama vile Uingereza na China zimeweza kupata maendeleo kwa sababu ya maendeleo ya lugha zao. Anasisitiza kuwa hakuna nchi inayoweza kupiga hatua kwa kuendeleza na kukuza lugha ya kigeni, na akasisitiza hoja kadhaa zinazotetea Kiswahili kuwa Lugha ya Waafrika. Kwanza kabisa, ukuaji wa kiteknolojia unaweza kupatikana kwa kutumia lugha ya Kiafrika. Pili, maendeleo ya kidemokrasia kuhusu usawa yaliwezeshwa kwa kutumia lugha ya Kiafrika. Matumizi ya lugha ya Kiafrika ni njia mojawapo ya kuondoa ukoloni na kuleta utambulisho wa Mwafrika. Vile vile, lugha ya taifa itasaidia katika kuendeleza utamaduni wa Kiafrika.
Kanana pia amebainisha hoja zinazofanya Kiswahili kinafaa zaidi ikilinganishwa na lugha nyingine za Kiafrika, kwani kimeenea katika eneo kubwa la Afrika na kinazungumzwa na zaidi ya watu milioni mia moja duniani kote. Ni njia ya mawasiliano ambayo imekuwa ikitumika tangu enzi za ukoloni kukuza dini na pia kuwaunganisha Waafrika ambao walichukuliwa kuwa watumwa. Pia anatetea Kiswahili kuwa ni lugha ambayo imekuza msamiati na fasihi. Kuhusiana na hilo, Nyangaywa na Malangwa (2020) walibainisha kukubalika kwa maneno ya Kiswahili katika matumizi ya simu za mkononi. Waliweza kubaini kuwa watu wana mtazamo hasi kuhusu matumizi ya maneno ya Kiswahili kwenye simu zao katika kufanikisha miamala kwa sababu wanapata ugumu wa kuelewa maneno ya Kiswahili yanayotumika katika programu za simu ikilinganishwa na Kiingereza. Wanatoa maneno kama, sahasa (sasisha), gotoka (kataa), nywila (nenosiri), pasi waya (isiyo na waya), msimbo (code) ambayo ni ngumu kuelewa maana yake ikilinganishwa na maneno ya Kiingereza.
Wandera (2014) ana mtazamo tofauti na Nyangaywa, Malangwa na Kanana. Anaangazia mtazamo hasi wa watumiaji wa menyu za Kiswahili kwenye simu za rununu. Anabainisha kuwa, kiwango cha kukubalika na matumizi ya menyu ya lugha ya Kiswahili ya programu ya M-Pesa kilikuwa cha chini. Hii ilichangiwa na ukosefu wa uelewa kuhusu kuwepo kwa menyu ya lugha ya Kiswahili kwenye programu ya M-Pesa, matumizi ya istilahi ngumu na zisizozoeleka katika menyu ya Kiswahili, na mtazamo hasi walio nao umma kuhusu lugha ya Kiswahili. Anadokeza kuwa menyu ya Kiswahili ingekubalika na kutumiwa ikiwa ujumbe uko wazi, unaeleweka kwa urahisi, unatumia istilahi za kawaida au zinazozoeleka, ikiwa istilahi hiyohiyo itatafsiriwa mfululizo, na inafaa kiutendaji katika utamaduni lengwa.
Kuhusiana na hili, Havyarimana (2023) anabainisha kuwa licha ya Kiswahili kuwa lugha ya kigeni ya pili kwa umaarufu nchini Burundi, Warundi wanazidi kuwa hasi kuhusu lugha hii. Kutokana na hali hiyo, mikakati ya kuikuza kama vile kuajiri walimu, kuboresha sera na madarasa ya kiuchumi yanayopendelea lugha nyingine imechangia kudorora kwake.
Mtafiti alichunguza maoni ya wafanyabiashara, wasafiri na watoa huduma za usafiri kuhusu utumiaji wa Kiswahili kama njia ya mwingiliano katika vituo vya mabasi ya abiria ya kupita pitapita mjini Kampala.
Kulingana na Akinbode (2012), lugha inayotumika katika biashara ina mchango mkubwa katika mafanikio ya biashara. Anaeleza kuwa, matangazo ya biashara yana uwezo wa kuwafanya watu wapendezwe na jambo fulani au kuwafukuza kulingana na lugha inayotumika. Lugha inayotumiwa kutangaza bidhaa katika vyombo vya habari nchini Nigeria inahusisha matumizi ya sentensi fupi kuwasilisha ujumbe mzito kwa muda mfupi iwezekanavyo. Uhusiano wa mawazo ya Akinbode na mada ya ' ni kwamba lugha kwa ujumla inaangaziwa kama chombo muhimu katika shughuli za kibiashara. Hata hivyo, katika utafiti huu, mtafiti alijikita katika mtazamo wa wasafiri, waratibu wa safari na wafanyabiashara kuhusu lugha ya Kiswahili mjini Kampala.
Kiswahili ni lugha mwafaka katika kutangaza bidhaa za urembo Iqbal na Iqbal (2014). Walilenga kuchunguza mikakati inayotumiwa na waundaji wa matangazo ya bidhaa hizo ili kuvutia wateja hasa wanawake.

Walifichua katika utafiti wao kuwa ili kuvutia wateja, wanapaswa kutumia lugha ya Kiswahili yenye mvuto na kuvutia katika kutangaza bidhaa hivyo kudhihirisha mtazamo chanya kwa Kiswahili. Ili kufanikisha hili, walitumia nafsi ya kwanza umoja, "wewe" na nafsi ya pili wingi, "sisi," ili kujenga uhusiano wa karibu kati ya wazalishaji na watazamaji. Mawazo yao yanafaa kwa mada kwani lugha ya Kiswahili inaangaziwa kuwa chombo cha kuvutia wateja katika biashara. Hata hivyo, hawakuzingatia mitazamo ya wasafiri, waratibu wa safari na wafanyabiashara kuhusu lugha ya Kiswahili mjini Kampala, suala ambalo mtafiti alipaswa kulishughulikia katika utafiti huu.
Wandera (2014) ana mtazamo wa jumla kuhusu Kiswahili. Anarejelea Kiswahili kuwa lugha ya mawasiliano kwa sababu ni lugha ya taifa na pia inaeleweka kila mahali nchini Kenya. Mawazo ya Wandera yanafaa kwa mada hiyo kwa sababu umuhimu wa Kiswahili umeangaziwa lakini, hakuangazia matumizi ya Kiswahili katika vituo vya mabasi ya kuvuka mpaka jijini Kampala. Kwa hivyo, mtafiti alilenga kubainisha vyanzo vya Kiswahili vilivyozungumzwa katika vituo vya mabasi ya abiria ya kuvuka mpaka mjini Kampala.
Kiswahili ni mojawapo ya lugha kuu za kimataifa na kimepata msingi kama lugha chaguo la mamilioni ya watu wa Afrika Mashariki na majirani zake (Moshi, 2006). Imesafirishwa hadi sehemu mbalimbali za Afrika na Magharibi kutokana na uhamiaji wa hiari na vita vya wenyewe kwa wenyewe, vita vya kuegemea upande mmoja na vya kupinga ukoloni na ubaguzi wa rangi. Wakimbizi kutoka nchi jirani hujifunza Kiswahili wakati wa kukaa kwao kwa muda mfupi nchini Kenya au Tanzania na kubaki na lugha hiyo hatimaye wanapohamia Uingereza, Amerika, au nchi nyingine za Magharibi. Hili linadhihirika katika ongezeko la mahitaji ya wakalimani wa Kiswahili na mashirika kama vile American Language Association Incorporated, na Pacific Interpreters ambayo hutoa huduma kama vile utekelezaji wa sheria, hospitali, huduma za kisheria, huduma za uhamiaji, mashirika ya ndege na shule.
Moshi anatoa mtazamo chanya kuhusu Kiswahili Katika suala hili, Amidu (1995) alibainisha kuwa faida kuu iliyonayo Kiswahili dhidi ya lugha nyingine ni ufanano wake wa kisarufi na lugha za kimaeneo kutoka Afrika hadi Afrika Kusini na Afrika Magharibi; Ni chombo kinachorahisisha biashara ya kitaifa na kimataifa; Ni ufunguo wa kuenea kwa kasi kwa Injili Barani Afrika; Pia ni ufunguo wa kuharakisha elimu na mafunzo ya Waafrika.

Mwalongo (2024) amebainisha kuwa katika utangazaji wa kimataifa, Kiswahili kinatumika katika idhaa ya Sauti ya Amerika, Radio Deutsche Welle, BBC Radio na Televisheni na idhaa ya Asia. Malanga pia ana mtazamo kuhusiana na mada hiyo kwani matumizi ya Kiswahili katika biashara ya utangazaji yameangaziwa. Moshi, Amidu na Mwalongo wana mtazamo sawa ambapo Kiswahili kinawasilishwa kama lugha ya kimataifa. Katika utafiti huu, mtafiti aliangazia mitazamo ya wasafiri, watoa huduma za usafiri, na wafanyabiashara wadogo wadogo kuhusu matumizi ya lugha ya Kiswahili katika vituo vya mabasi ya abiria kuvuka mipaka, na jinsi miktadha hii inavyosaidia kukuza matumizi ya lugha hii katika jiji la Kampala.
2.4 Mchango wa biashara katika kuendeleza Kiswahili
Lugha ya Kiswahili imechangia maendeleo ya kiuchumi ya Afrika Mashariki Ongechi (2022). Anaeleza kuwa Kiswahili kimechangia pakubwa katika kuwawezesha watu kujihusisha na biashara kupitia lugha ya Kiswahili. Hili limefikiwa kwa sababu Kiswahili ndiyo lugha inayojulikana na inayotumiwa sana na watu wa Afrika Mashariki. Vilevile, Kiswahili kimechangia katika kuboresha mawasiliano ya kikanda, jambo ambalo pia linachangia katika kuendeleza biashara kati ya watu wa Afrika Mashariki na hivyo kuchangia maendeleo ya kiuchumi.
Kwa upande wao, Juma na Adolph (2023) Kiswahili kimechangia kuongezeka kwa idadi ya wahadhiri waliobobea na pia ongezeko la wanafunzi jambo ambalo limechangia maendeleo yake. Hali ya utafiti pia imebainishwa ambapo amebainisha kuwa kuna tasnifu nyingi ambazo zimetolewa katika lugha ya Kiswahili. Amepitia hali ya ufadhili wa masomo ambapo wanafunzi wengi wamefadhiliwa kimasomo kama njia mojawapo ya kuifuata. Hali ya Kiswahili katika makongamano pia imeangaziwa ambapo wahadhiri wamekuwa wakiangazia masuala ya Kiswahili katika makongamano kwa lengo la kukieneza.
Juma na Adolph wana mtazamo sawa na Ongechi kwani wameangazia mchango wa Kiswahili katika kuleta maendeleo. Utafiti huu unaangazia mchango wa safari za mabasi za kuvuka mipaka katika kukiendeleza Kiswahili. Odhiabo et al. (2022) kuona kuwa Kiswahili ni njia mwafaka ya kuwasilisha na kueneza mila na desturi za jamii mbalimbali, jambo ambalo husaidia katika kuelewa na kuboresha mahusiano kati ya jamii zinazozungumza lugha moja. Jamii mbalimbali zinaweza kuthamini tamaduni na kuheshimu tamaduni za jamii nyingine kupitia lugha ya Kiswahili.
Vilevile, amebainisha kuwa jamii mbalimbali za Afrika Mashariki zinapokutana zinaweza kutumia Kiswahili kujitangaza, kufahamiana na kujadiliana kuhusu bei katika biashara. Mtazamo wa Odhiambo et al. na wenzake umejikita zaidi katika Kiswahili katika kuboresha mila na desturi. Mtafiti aliangazia jinsi hitaji la kufanya biashara kati ya watu wasiozungumza lugha zinazofanana, kama vile wale wanaokutana katika vituo vya mabasi ya abiria ya kupita njia inavyokuza matumizi ya Kiswahili.
Ontieri (20l9) ana mtazamo mkubwa kuhusu mchango wa Kiswahili katika kufikia maendeleo ya kiuchumi. Ameeleza kuwa Kiswahili kinachangia kurahisisha mawasiliano ya kikanda ambayo pia huchangia katika kuendeleza biashara ikilinganishwa na lugha nyingine. Kiswahili kina mchango mkubwa katika kuwezesha usambazaji wa bidhaa katika soko la kikanda na kuchochea biashara ya mtandaoni na utangazaji wa bidhaa za kibiashara. M'Ngaruthi (2021) anarejelea Kiswahili katika kuleta maendeleo endelevu. Ameeleza mchango wa Kiswahili katika kuendeleza elimu kwani ni miongoni mwa lugha zinazotumika kufanikisha elimu. Pia ameeleza kuwa Kiswahili kina mchango mkubwa katika kuendeleza habari na mawasiliano hasa katika televisheni na redio katika tafsiri na ukalimani na sekta ya afya. Amebainisha kuwa haya yote yanachangia maendeleo ya kiuchumi.
Mitazamo ya M'Ngaruthi (2021) na Ontieri (2019) inafanana kwa kuwa masuala ya Kiswahili na maendeleo ya kiuchumi yanajadiliwa katika yote mawili. Katika utafiti huu, mtafiti alijikita katika biashara na ukuzaji wa Kiswahili. Biashara ya kimataifa ina mchango mkubwa katika ukuzaji wa Kiswahili katika shule za sekondari nchini Rwanda Niyirora (2023). Amebainisha kuwa, awali licha ya kuwa ufundishaji wa Kiswahili ulianza hadi ngazi ya shule za upili, bado Kiswahili hakikuweza kuota mizizi nchini Rwanda. Baada ya kuhusisha wafanyabiashara wa kimataifa kwa kuwezesha mwingiliano na wanafunzi wa shule za upili, Kiswahili kiliweza kustawi kote nchini Rwanda. Niyirora pia ana mtazamo wa Kiswahili na elimu kama Mngaruthi.

Mbinu za lugha zina mchango mkubwa katika kufaulu kwa biashara ya Safaricom ya Maithya (2020). Amezingatia mbinu kama vile kuchanganya msimbo ambapo Kiswahili na Kiingereza hutumika. Jazanda kama vile "mwua ya mazuo", utohozi kama hadithi, na sentensi kama vile jisort. Mbinu hizi zimechangia kuvutia wateja na hivyo kufanikiwa kwa biashara hii kwa ujumla. Maithya aliangazia mbinu za lugha kwa jumla na jinsi inavyokuza biashara ya Safaricom.
Mtazamo wa Maithya ni wa kipekee kwani ameangazia jinsi upambaji wa lugha unavyochangia maendeleo ya biashara. Katika utafiti huu, mtafiti aliangazia jinsi biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala inavyochangia katika ukuzaji wa Kiswahili. Kiswahili kimechangia pakubwa katika kuhamasisha umma kuhusu masuala ya afya nchini Kenya Onyango (2019). Amebainisha kuwa ili kufanikisha mtindo huo wa Kenya mwaka wa 2030, ambapo maendeleo ya hali ya juu yanatarajiwa katika kila sekta, basi lugha ya Kiswahili imekuwa ikitumika kuhamasisha umma kuhusu masuala ya afya kwa kila mtu, hasa wale ambao hawajui lugha nyingine hasa Kiingereza.
Taarifa za kiafya zinazosambazwa kwa lugha ya Kiswahili ni kama: majina ya magonjwa kwa Kiswahili, vyanzo vya magonjwa, dalili zake na hatua za kujikinga. Ujumbe huu umesaidia sana katika kuwawezesha Wakenya kujikinga na maambukizi ya magonjwa na hivyo kuchangia katika kupunguza vifo vinavyosababishwa na magonjwa hasa ukimwi na malaria. Onyango ameangazia lugha ya Kiswahilina uboreshaji wa afya. Katika utafiti huu, mtafiti aliangazia wafanyibiashara wadogo wadogo na wateja wao katika vituo vya mabasi ya abiria kuvuka mipaka na jinsi ushirikiano wao unavyochangia katika ukuzaji wa Kiswahili. Massanjila (2020) ana mtazamo tofauti na wenzake kuhusu mchango wa Kiswahili. Ameangazia hadhi ya Kiswahili katika shule za upili nchini Tanzania. Amebainisha kuwa matumizi ya Kiswahili yamepungua kwa kiasi kikubwa na Kiingereza kimekuwa maarufu zaidi. Muda uliotengwa kufundisha Kiswahili umepungua, maslahi ya walimu wa Kiswahili hayajazingatiwa na ukosefu wa fedha kwa wanafunzi wa Kiswahili. Hapa, Kiswahili kimetolewa kuwa lugha inayochangia kukwamisha maendeleo. Mtafiti katika utafiti huu alilenga kuwasilisha Kiswahili kama lugha inayochangia maendeleo.















SURA YA TATU
MBINU ZA UTAFITI
3.0 Utangulizi
Ponera (2010) anaeleza kuwa mbinu za utafiti ndiyo mpango kamili unaofuatwa ili kufanya utafiti. Hii inajumuisha taratibu zote zinazotumika katika kukusanya na kuchambua data ili maamuzi kuhusu uchunguzi yaweze kufanywa kwa usahihi. Sura hii inashughulikia data za kisasa na za kihistoria na data zilizochapishwa, mkabala wa utafiti, muundo wa utafiti, idadi ya walengwa, idadi ya sampuli na mbinu za sampuli, Mbinu za ukusanyaji wa data, zana za ukusanyaji data zilizotumika, na mbinu ya uchambuzi wa data.

3.1 Mkabala wa Utafiti
Kwa mujibu wa Ponera (2010) mkabala wa utafiti ni mwegamo wa jumla unaotumiwa kuendesha utafiti. Utafiti huu ulifuata mkabala wa kitaamuli ambapo ulichunguza hali, mtazamo, hisia, mwelekeo na ubora wa Kiswahili kinachotumiwa katika vituo vya mabasi ya abiria ya kuvuka mpaka mjini Kampala.
3.2 Muundo wa Utafiti
Muundo wa utafiti ni mfumo wa dhana ambamo utafiti ulifanyika na inajumuisha ukusanyaji wa data, uchambuzi na uchambuzi wa data (Kothari, 2004). Muundo uliotumiwa katika utafiti huu ni wa kiethnografia ambapo mtafiti alijaribu kupata uelewa wa kina wa shughuli za kibiashara katika vituo vya mabasi ya kuvuka mpaka, na aina ya watu wanaojihusisha na shughuli hizi.
3.3 Idadi ya Watafitiwa
Kwa mujibu wa Kothari (2004) idadi ya watafitiwa katika utafiti ni seti iliyobainishwa vyema ya watu binafsi, vitu au matukio ambayo mtafiti ananuia kuchunguza na kutoa hitimisho kuyahusu. Idadi ya watu katika utafiti huu ilijumuisha wachuuzi wa chakula, watoa huduma za usafiri, wabadilisha fedha, na wasafiri ndani ya vituo vya mabasi ya abiria ya kuvuka mpaka katika jiji la Kampala.
Utafiti huu ulitumia washiriki 17 waliogawanywa katika wafanyabiashara kumi, waratibu watano wa usafiri na wasafiri watano . Uchanganuzi huu uliruhusu uwakilishi katika kategoria na kubadilikabadilika kwa sampuli za mpira wa theluji. Kakooza (2023) anaeleza kuwa idadi hii ni nzuri kwa utafiti wa ubora kwa sababu inaruhusu uelewa wa kina bila kufanya utafiti kuwa mgumu kusimamia.
3.4 Usampulishaji
Kothari (2004) anafafanua usampulishaji kuwa ni mchakato wa kuteua kipengele kiwakilishi kutoka kwa idadi kubwa ili kuunda sampuli. Utafiti huu ulitumia sampuli za makusudi na mkufu ambapo uteuzi wa wafanyabiashara katika vituo vya mabasi mjini Kampala kwa ajili ya abiria wanaovuka mipaka ulifanyika na wahojiwa kumina saba walichaguliwa.

3.4.1 Sampuli Maksuudi
Creswell (2024) anafafanua sampuli maksuudi kama aina ya sampuli ambapo watafiti hutumia uamuzi wa kibinafsi, kulingana na watu na mahali pa suala kuu. Sampuli iliyokusudiwa ilitumika kuteua wafanyabiashara, waratibu wa usafiri na abiria katika vituo vya mabasi mjini Kampala ambapo abiria wanaovuka mpaka ambao walikuwa na taarifa sahihi kuhusu matumizi ya Kiswahili katikavituo vya mabasi yaendayo kasi.
3.4.2 Sampuli mkufu
Amin (2005) anafafanua sampuli mkufu kuwa sampuli ambapo mtafiti anawataka washiriki kupendekeza watu wengine ambao wana maarifa yanayoweza kumwezesha mtafiti kufikia malengo yake. Mtafiti alitumia sampuli mkufu kupata taarifa za kuaminika ambazo haziwezi kupatikana ipasavyo kwa kutegemea uamuzi binafsi wa mtafiti. Washiriki walitumia maarifa yao kumwongoza mtafiti kwa washiriki wengine ambao wana maarifa na ujuzi muhimu ambao mtafiti anaweza kuhitaji. Mtafiti alibainisha kutoka kwa washiriki watu wengine katika vituo vya mabasi vya kuvuka mpaka mjini Kampala ambao waliweza kutoa maelezo ya ziada kuhusu lugha ya Kiswahili.


3.5 Mbinu za Kukusanya Data
Mbinu za kukusanya data ni ni ufundi au ujuzi unaotumiwa katika kutekeleza njia fulani (Ponera, 2010). Mbinu zilizotumiwa na mtafiti kupata data kutoka kwa washiriki wa utafiti alitumia ushuhudiaji, na mahojiano.
3.5.1 Ushuhudiaji
Ni njia ya kukusanya data kwa kuangalia au kuchunguza tukio au tabia inavyotendeka moja kwa moja. Mtafiti huchunguza na kurekodi tabia, au huona matukio yanapotokea, kwa njia zinazotoa data kuhusu njia ambazo watu hutenda na kuingiliana (Cohen, Manion & Morrison, 2017; Mulhall, 2003). Mtafiti aliona na kusikiliza mazungumzo ya watu mbalimbali katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka na kuandika maelezo ambayo yalichambuliwa ili kupata data zaidi. Hili lilimwezesha mtafiti kupata ukweli sahihi kuhusu matumizi ya Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka. Ili kuhakikisha kuwa taarifa kutoka kwa wahojiwa zimenaswa na kukaguliwa kwa usahihi wakati wa mchakato wa uchanganuzi, mtafiti aliomba ridhaa na kurekodi sauti. Habari hii iliwekwa kwenye kompyuta ya kibinafsi ya mtafiti ambayo pia ililindwa kwa nenosiri ili kuepusha mtu yeyote kupata habari.
3.5.2 Mahojiano
Mahojiano ni ushiriki uliopangwa ambapo mtafiti huuliza maswali na mhojiwa hujibu.Ni mazungumzo ya moja kwa moja kati ya mhojaji na mhojiwa (Taherdoost, 2022). Mtafiti aliwatambua washiriki na kuwauliza maswali ili kujua mitazamo yao kuhusu lugha ya Kiswahili kama lugha kuu ya shughuli za kibiashara katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka. Mtafiti alitayarisha miongozo ya mahojiano ili kuhakikisha kuwa maswali yanahusiana moja kwa moja na malengo ya utafiti.
3.6 Zana za kukusanya data
Kothari (2004) anafafanua zana za kukusanyia data kuwa ni nyenzo halisi zinazotumika kutekeleza mchakato wa kukusanya data. Mtafiti alitumia miongozo ya uchunguzi na mahojiano.
3.7 Udhibiti wa Ubora wa Data

Udhibiti wa ubora wa data ni mchakato wa kuhakiki, kutambua na kutatua masuala katika data ili kuhakikisha kuwa ni sahihi, thabiti na ya kuaminika (Foken na wenzake, 2004). Mtafiti alihakikisha kwamba amethibitisha vifaa, amepitia mafunzo na amefanya majaribio ya awali. Wakati wa kukusanya data, mtafiti alihakikisha kwamba amerekodi data kwa usahihi ili kuepuka kizipoteza. Baada ya kukusanya, mtafiti alihakikisha kwamba amepitia na kuchambua data kwa usahihi ili kuepuka kuingizwa mara mbili kwa data. Mtafiti alihakikisha maadili kwa kuzingatia matumizi sahihi ya data. Mtafiti alitumia mbinu mchanganyiko kama vile mahojiano, uchanganuzi wa maandishi na uchunguzi ili kuhakikisha kuwa anapata matokeo ya uhakika.
3.8 Utaratibu wa Kukusanyaji Data
Mtafiti alipata barua ya utambulisho kutoka kwa kurugenzi la Utafiti na Mafunzo ya Wahitimu wa CKK ili kumwezesha kuwasiliana na viongozi wa mtaa na wa vituo vya mabasi. Kabla ya kukusanya data, mtafiti aliwatambua wafanyabiashara,waratibu wa usafiri,wasafiri na madereva katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka na kupanga nao utaratibu wa kuwatambua na kuwahoji washiriki wanaokubali kushiriki. Washiriki walifahamishwa kuwa ushiriki wao ulikuwa wa hiari na kwamba taarifa walizotoa zingetumika kwa madhumuni ya kitaaluma. Mtafiti alifika katika vituo vya mabasi ili kushuhudia namna Kiswahili kilivyotumika katika shughuli za biashara na usafirishaji. Wakati wa ushuhudiaji, mtafiti alizingatia mawasiliano yaliyofanyika kati ya wafanyabiashara, wasafiri, madereva na waratibu wa usafiri. Mtafiti aliandika kumbukumbu za matukio, maneno na mazungumzo yaliyohusiana na matumizi ya Kiswahili.
Aidha, mtafiti alifanya mahojiano na washiriki ambao walihusisha wasafiri, waratibu wa usafiri, wafanyabiashara wadogo na madereva. Washiriki waliulizwa maswali yaliyolenga kupata taarifa kuhusu aina ya Kiswahili wanachotumia, sababu za kutumia Kiswahili, changamoto wanazokutana nazo wanapotumia Kiswahili na mchango wa matumizi ya Kiswahili katika shughuli za biashara na usafirishaji.
Kwa wafanyabiashara, mtafiti alikusanya data kuhusu matumizi ya Kiswahili wakati wa kuuza bidhaa, kupokea wateja, kujadiliana bei na kutoa huduma. Kwa waratibu wa usafiri na madereva, mtafiti alichunguza matumizi ya Kiswahili katika kutoa maelekezo, kuwahudumia wasafiri, kutangaza safari na kuwasiliana na watu kutoka nchi mbalimbali. Kwa upande wa wasafiri, mtafiti alikusanya taarifa kuhusu matumizi ya Kiswahili wakati wa kuuliza bei, kuuliza muda wa kuondoka kwa mabasi, kupata tiketi, kuuliza mahali na kuwasiliana na wafanyabiashara pamoja na wahudumu wa usafiri. Mtafiti aliweza kuhifadhi data zote alizokusanya kupitia maandishi,kurekodi sauti,kurekodi video na kupiga picha baada ya kupata ruhusa kutoka kwa washiriki.
Baada ya kukamilisha ukusanyaji wa data, zilihifadhiwa kwa usalama kwenye kompyuta na taarifa zote ziliandaliwa kwa ajili ya kuchambuliwa kulingana na malengo ya utafiti.



3.9 Uchambuzi wa Data
Uchambuzi na unukuzi wa data ulifanyika kwa njia iliyounganishwa kama mchakato wa kurudia, kama Butler-Kisber (2010) anavyopendekeza. Data iliyokusanywa kutoka kwa wasafiri, waratibu wa usafiri, wafanyabiashara wadogo na madereva ilichambuliwa kwa kutumia uchambuzi wa kimaelezo. Mtafiti alianza kwa kupitia kwa makini taarifa zote zilizokusanywa kutoka kwenye mahojiano na ushuhudiaji wa uwanjani ili kupata uelewa wa jumla wa data.Baadaye aliainisha na kupanga data kulingana na malengo ya utafiti. Taarifa zinazohusiana na matumizi ya Kiswahili ziliwekwa katika kundi moja, wakati taarifa zinazohusu mitazamo ya washiriki na mchango wa vituo vya mabasi katika kukuza Kiswahili ziliwekwa katika makundi yao. Mtafiti alibainisha mada kuu zilizojitokeza kutoka katika data. Kwa mfano, mada hizo zilihusisha,aina za Kiswahili zinazotumika katika vituo vya mabasi, mchanganyiko wa biashara ndogondogo katika kuendeleza Kiswahili na Mitazamo ya washiriki kuhusu Kiswahili.
Baada ya kubainisha mada hizo, mtafiti alilinganisha majibu ya wasafiri, wafanyabiashara, madereva na waratibu wa usafiri ili kuona mambo yaliyofanana na yaliyotofautiana miongoni mwa makundi hayo. Kauli muhimu za washiriki zilitumika kama vielelezo vya kuunga mkono matokeo ya utafiti.Mtafiti alitumia misimbo kuwawasilisha wahojiwa.Mwishowe, mtafiti alitafsiri na kueleza matokeo kwa kuhusianisha na malengo ya utafiti pamoja na Nadharia ya Mawasiliano ya Lugha (Language Contact Theory). Uchambuzi huu ulimwezesha mtafiti kueleza jinsi mwingiliano wa watu kutoka maeneo na nchi mbalimbali katika vituo vya mabasi ulivyoathiri matumizi ya Kiswahili, ikiwemo kuchanganya lugha, kukopa maneno na kutumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano katika biashara na usafirishaji.

3.10 Itikeli Za Utafiti
Mtafiti alizingatia haki, usalama na utu wa washiriki wote wa utafiti. Hili lilifanywa kwa kupata kibali cha taarifa kutoka kwa watoa huduma na wateja, na kuhakikisha kwamba taarifa zilizopatikana kutoka kwao zinatumiwa kwa njia ambayo haihatarishi maisha yao. Mtafiti pia alipata kibali cha kimaadili kutoka kwa Kamati ya Maadili ya Utafiti ya CKK (KyUREC) na pia kibali cha kufanya utafiti huo kutoka kwa usimamizi wa vituo vilivyochaguliwa vya mabasi ili kuhakikisha kuwa utafiti huo unakidhi viwango vinavyohitajika kwa ajili ya ulinzi wa haki za binadamu za washiriki. Mtafiti alihakikisha kuwa ushiriki katika utafiti ni wa hiari na washiriki walifahamishwa haki zao za kujiondoa katika utafiti wakati wowote bila adhabu yoyote. Mtafiti alihakikisha kuwa mwenendo mzuri unadumishwa hasa kuheshimu uamuzi wa washiriki wa kuficha taarifa nyeti za kibinafsi kama ilivyopendekezwa na Tolich (2019).
Ili kuhakikisha usiri wa washiriki, majina na utambulisho wao hufichwa, na badala yake misimbo ilitumiwa katika uwasilishaji wa data. Mtafiti alilipa fidia ya wastani kwa washiriki hasa wafanyabiashara ili kugharamia muda wao waliopotea katika hali ambapo waliruhusu ushiriki wao kurefushwa, jambo ambalo linaweza kuwasababishia hasara. Kuhusu uhifadhi na usalama wa data, data zote zilizokusanywa zilihifadhiwa kwenye kabati lililofungwa ili kufikiwa na mtafiti pekee. Nakala laini zikiwemo sauti, picha na rekodi za video zilihifadhiwa kwenye kompyuta iliyolindwa kwa nenosiri na ufikiaji wa data uliwekwa kwa mtafiti pekee. Washiriki walifahamishwa mapema kuhusu madhumuni ya kurekodi, kupiga picha na kuchukua video.Idhini yao ilipatikana kabla ya kurekodi na kupiga picha kutekelezwa kama inavyopendekezwa na (Dufon, 2002).








SURA YA NNE
UWASILISHAJI NA UCHANGANUZI WA DATA
4.0 UTANGULIZI
Utafiti huu ulihusu jinsi biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala zinavyochangia katika ukuzaji wa Kiswahili.Utafiti huu unazingatia kuwa watu kutoka nchi na kwenda nchi mbalimbali hasa wanakutana katika kituo hiki. Katika kukutana kwao wanatumia Kiswahili kama lugha inayorahisisha mawasiliano yao kwani huwa wanatoka katika makabila mbalimbali.
Katika sura hii data iliwasilishwa na kuchambuliwa kulingana na malengo ya utafiti ambayo ni, Kuchunguza aina za Kiswahili kinachotumiwa miongoni mwa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala, Kuchambua mtazamo wa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi ya abiria ya yanayovuka mipaka jijini Kampala kuhusu matumizi ya Kiswahili katika biashara na kutathmini mchango wa mazingira ya biashara ndogo ndogo, katika vituo vya mabasi yanayouka mipaka jijini Kampala katika kukuza lugha ya Kiswahili.
4.1 Kiswahili kinachotumiwa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka
Matokeo ya utafiti huu yamebainisha mitindo au aina mbalimbali ya matumizi ya Kiswahili.Matokeo hayo yamefafanuliwa katika vipengele vidogo vifuatavyo,
4.1.1 Kiswahili kutumiwa kama Tafsiri
Utafiti huu umebaini kuwa katika vituo vya mabasi,Kiswahili kimetumiwa sambamba na lugha nyingine hasa Kiingereza katika kutoa tafsiri ya maelekezo katika mabango mbalimbali.Mfano wa data ya aina hii ni (picha Na. 1) ambayo inawaelekeza na kuwaonya abiria kuchunga mizigo yao.





Picha 1:Bango la kuwaelekeza wasafiri
Katika data hii kuna maneno ya Kiingereza na Kiswahili ambayo ni
“DEAR PASSENGERS –MIND YOUR LUGGAGE-IDLE SITTING NOT ALLOWED” AMBAYO YAMETAFSIRIWA KWA KISWAHILI KAMA-CUNGA MUZIGO YAKO-WENYE WA SIO KUA NA KAZI AWA KUBALI KUKA APA”
Kiswahili kilichotumiwa si kiswahili sanifu.Badala yake bango lingekuwa na maandishi haya, “CHUNGA MIZIGO YAKO.WASIO NA LA KUFANYA HAWAKUBALIWI KUKAA HAPA.”
Pamoja na kwamba Kiswahili kilichotumiwa hapa si sanifu, lengo kuu ni kutoa maelekezo kwa wale labbda hawaelewi Kiingereza.aidha lengo kuu ni kuwaelekeza abiria kuhusu kuwa waangalifu na kuchunga mizigo yao.Matumizi ya Kiswahili cha aia hii yanadhihirisha moja kwa moja kuwa aliyeandika bango hilo hajui kanuni za Kiswahili sanifu.Inadhirika kuwa labda amekuwa akisikia watu wakizungumza bila kujali maneno hayo yanaandikwa kivipi.
Matokeo haya yanaenda sambamba na mawazo ya (Weinrich 1953) katika nadharia yake ya mawasiliano ya lugha ambaye anasema kuwa wazungumzaji wa lugha zinazotofautiana wanapotangamana kwa muda mrefu, wanaishia kuwa nalugha ambayo haiegemei upande wowote na ambayo wao wanaielewa. Hivyo katika muktadha wa utafiti,imebainika kuwa matumizi ya Kiswahili kama hiki (taz picha 1) wanatumia Kiswahili chao hiki kwa mujibu ya kuwasiliana. Matokeo ya utafiti huu aidha yanashadidiwa na mawazo ya Mpangala (2018) ambaye anasema kuwa kuna makosa ya kimatamshi kutoka katika lugha asilia kuingia katika lugha ya Kiswahili.

4.1.2 Utofauti wa Kiswahili
Kulingana na matokeo ya utafiti, Kiswahili ni lugha inayozungumzwa katika AM na wazungumza kutoka nchi kama Kenya, Uganda, Burundi, Tanzania, Rwanda, Burundi, na Congo (Orucho, 2023). Hata hivyo wazungumzaji kutoka nchi hizi hutofautina kutokana na jinsi wanavyozungumza Kiswahili. Mratibu wa usafiri alieleza kuwa:
Hawa wote huwa tuna waelewa ingawa maneno ya Kiswahli ambayo ni sawa hutamkwa kwa njia tofauti. Vilevile, maneno haya hutumika sana na wasafiri kwa nia ya kuomba usaidizi. Wakongo wanapenda kusema, ‘nisaidie kubeba valise yangu ni nzito.Wanyarwanda na Warundi wasema kuwa, mfasha kubeba sanduku pia, nshaka kujenda Nairobi. Wateja wakitaka kuuliza ikiwa basi limeondoka huweza kutumia maneno tofauti, wakenya wanasema, basi limego?, Watanzania husema basi limeng’oa nanga?, wakongo husema,basi limekwendanga? wanyarwanda na Mrundi wanasema, basi limejenda? Wana Uganda nao huuliza, basi limeyenda? (Mahojiano na MGS,4/7/2026) .
Katika data hii ni dhahiri kuwa utamkaji wa maneno sawa ya Kiswahili hutofautiana kulingana na asili ya mzungumzaji lugha. Lugha ya Kiswahili inayotumiwa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka inatofautiana kilafudhi kulingana na asili ya wazungumzaji wa Kiswahili hicho. Ni rahisi sana kugundua nchi anamotoka mzungumzaji baada ya kuwasiliana. Wakongo huchanganya Kiswahili chao na kifaransa kama katika neno valise linalomaanisha sanduku. Wakenya huchanganya chao na sheng kama katika neno basi limego kumaanisha limeondoka katika Kiswahili sanifu, Warundi na wanyarwanda huchanganya na lugha za kiasili kama katika maneno mfasha kumaanisha nisaidie katika Kiswahili sanifu.Kiswahili cha Tanzania mara nyingi ni sanifu kama katika neno ngoa nanga ingawa katika vituo hivi Kiswahili cha Watanzania huchukuliwa kuwa kigumu.Mtazamo huu unaenda sambamba na mawazo ya Weinrich (1953) kuwa wazungumzaji wa lugha tofauti huadhiriana na kuunda lugha ya wastaniambayo hurahisisha mawasiliano baina yao. Fadhili (2024) alishadidia matokeo ya utafiti huu kwa kuaangazia changamoto zinazowakumba wanafunzi wanaojifunza kichina kama somo na Kiswahili kama lugha ya kwanza na kugundua kwa ujumla kuwa utofauti katika matamshi mbalimbali husababishwa na athari ya Lugha asili.
4.1.3 Warundi katika kuendeleza Kiswahili vituoni
Matokeo ya utafiti yamebainisha kuwa Katika nchi ya Burundi, harakati za kueneza Kiswahili zilianza miaka mingi iliyopita licha ya kuwa na watu baadhi ya watu wanaopendelea kutumia kifaransa na Kirundi kuwasiliana. Kiswahili kinafundishwa katika mashule na vyuoni.
Mwanaume mhudumu wa mkahawa anaeleza kuwa:
Nilikijifunza nikiwa Burundi. Kwetu Burundi Kiswahili huwa kinazungumzwa sana ingawa watu wengi huweza kukichanganya na kifaransa pamoja na Kirundi. Kwetu, Kiswahili hutumiwa katika shughuli za kijamii, kiuchumi na hata kielimu kwani hata hufundishwa shuleni. Nilipofika Uganda katika kituo cha mabasi cha Namayiba, nilikiendeleza zaidi kwa kuzungumza na wateja na wafanyakazi wenzangu kila siku. Kupitia kuzungumza na wazungumzaji wa mbalimbali wa Kiswahili niliweza kujifunza hata Kiswahili sanifu. Wana Uganda ambao nimetangamana nao kwa muda wameweza hata kujifunza Kiswahili sanifu. (Mahojiano na MRD, 12/7/2026).

Kulingana na data hii ni dhahiri kuwa wazaliwa wengi wa Burundi huwa na uwezo wa kuwasiliana kutumia Kiswahili hata ingawa Kiswahili chao huwa kimechanganyika na kifaransa pamoja na Kirundi (Kamaro & Chipila, 2026). Wananchi wa Burundi wanapotembelea nchi zingine za AM, wao huweza kuendeleza Kiswahili walichokuwa wamejifunzia kwao.Watu wanaoingia katika kituo hivi wakifahamu Kiswahili kidogo huishia kukifahamu vizuri baada ya muda na hata kuweza kuongea Kiswahili sanifu.Wananchi wa Burundi wanaofanya biashara katika vituo vya mabasi wamesaidia sana katika kuendeleza Kiswahili Uganda hasa kupitia wana Uganda wanojifunzia vituoni. Kuptia kutangamana na wazungumzaji kutoka nchi mbalimbali,wananchi wa Burundi wanaishia hata kujua Kiswahili sanifu na kupitia kutangamana na Wana Uganda vituoni, Wana Uganda nao wanaishia hata kufahamu Kiswahili sanifu.Ni dhahiri pia kuwa,waratibu wa usafiri, madereva na hata wafanya biashara wengi wenye asili ya Uganda wameza kujifunza Kiswahili katika vituo hivi. Hii ndiyo maana wengi wa madereva na waratibu wa usafiri wanazungumza Kiswahili sanifu huku vituoni.
Matokeo haya yanaenda sambamba na yale ya nadharia ya mwingiliano wa lugha baada ya kipindi kirefu cha uzungumzaji wa lugha,mzungumzaji anafikia kiwango cha kuielewa lugha hiyo.
Matokeo ya utafiti yanashadidiwa na mwazo ya Havyarimana (2023) anayeeleza kuwa Kiswahili kilienea nchini Burundi kutokana na shughuli za kidini, uhamiaji,ujio wa waarabu, ukoloni, ushirikiano wa kikanda, vita, biashara, elimu, ndoa, maingiliano ya mpakani na vyombo vya habari. Kiswahili katika nchi ya Burundi hakijatiliwa maanani sana hivyo, Kiswahili kinachozungumzwa huko huwa na makosa ya kisarufi.





4.2 Mitazamo kuhusu Kiswahili
Mtazamo wa watu wengi kuhusu Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka ni chanya ikilinganishwa na sehemu zingine nchini ambapo wananchi wengine wana mtazamo hasi kuhusu Kiswahiliambapo wanakiona kama lugha ya wezi kulingana na historia yake (Chebet-Choge, 2020) na pia kama somo lisilo na maana na lisilofaa.Kiswahili kimekuwa kikipigwa vita katika elimu hadi kilipokubaliwa kuwa lugha ya taifa na kuingizwa kwa mtaala wa elimu kama somo la lazima kwa wanafunzi wa kidato cha kwanza na pili katika shule za upili (Jjingo, 2020).Hili lilianza katika mwaka wa 2000. Hata hivyo, hata katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka, kuna baadhi ya watu ambao wana mitazamo hasi kuhusu Kiswahili Mitazamo hii imeangaziwa katika vipengele vifuatazo,

4.2.1 uigaji wa maneno
Utafiti huu umebaini kuwa ujifunzaji lugha unaweza kutokea kwa kuiga maneno (Odera, 2007). Katika ushuhudiaji wangu, niliweza kugundua doondoo kati ya muelekezi wa basi la mizigo na wapakiaji wa mizigo. (Dondoo 1),
Mwelekezi:Beba beba! harakisheni! Masaa yameenda!
Mpakiaji 1:Ategeza ki?
Mpakiaji 2:situla situla!muangue! budde bugenze!
Wapakiaji wawili: Beba beba! harakisheni! Masaa yameenda! (Doondoo 1)

Data hii inadhihiisha kuwa ujifunzaji wa Kiswahili hufanyika kwa kuiga maneno mbalimbali kutoka kwa wasemaji wa Kiswahili na kuyarudia mara nyingi. Uigaji huu hufanyika kwa njia ya furaha na iliyo jaa matumaini. Nilipofika katika kituo cha Namayiba, niligundua kuwa kuna basi ambalo lilikuwa la kipekee na ambalo lilikuwa halina madirisha. Ndani ya basi hili kulikuwa na bidhaa kama viti na mashine mbalimbali. Kuna watu ambao walikuwa wanaingiza mizigo kwenye basi hilo.Kwa ajili ya kuficha utambulishao wa hao watu sikuweza kuwapiga picha ila niliweza kulipiga picha basi hilo baada ya wale watu kuondoka. Kati ya watu hawa, kulikuwa na Mratibu wa basi hilo aliyekuwa akitoa maagizo kwa Lugha ya Kiswahili halafu wengine waliokuwa wanabeba mizigo waliokuwa wanazungumza lugha ya Luganda huku wakiyarudia maneno ya maagizo kwa Kiswahili. Maneno haya ni kama beba, Harakisheni, masaa yameenda.Hawa waganda walikuwa wanauliza mwenzao ambaye alikuwa anawafafanulia maana ya maneno yaho kwa Luganda. Baada ya muda, Mratibu huyu wao aliweza kuondoka na walipo baki wale wengine, walianza kurudia maneno yale wenyewe kwa wenyewe huku wakiwa na furaha ya kujua maneno ya Kiswahili. Baadaye niliweza kugundua kuwa hilo ni basi la mizigo kutoka Kampala kwenda Sudani kusini.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mtazamo wa weinrich ambapo wazungumzaji wa lugha mbalimbali wanaunganishwa kwa kutumia lugha moja inayoeleweka na wote na kushadidiwa na mawazo ya Onduso (2021) anavyosema kuwa, Watoto katika shule za sekondari hujifunza Kiswahili kwa kuiga watu wazima jinsi wanavyosoma, kuandika na kuzungumza.
4.2.2 kujifunza Kiswahili kutoka kwenye Mazingira.
Matokeo ya utafiti yalibaini kuwa mazingira ambapo mtu anaishi yanaweza kumsaidia kujifunza Kiswahili.
Mhudumu wa hoteli alisema kuwa, ‘Nimepata fursa ya kujifunza lugha nyingi hivyo basi hata mtu akizunguza Kiswahili kilichochanganyika na lugha yao ya kiasili, huwa naweza kumuelewa na kumsaidia’ (Mahojiano na MRD,12/7/2026).
Katika data hii, ni dhahiri kuwa Kujifunza Kiswahili huchukua mikondo mbalimbali hadi mtu akafikia kiwango cha kuielewa lugha vizuri. Watu wamejifunza kutokana na mazingira walimozaliwa (Kamaro, 2026) na pia katika mazungumzo ya kila siku na wazungumzaji wa Kiswahili. Watu wengi kutoka Uganda wanakuja huku kituoni wakiwa na ufahamu mdogo wa Kiswahili. Kutokana na mawasiliano na watu mbalibali katika vituo hivi,watu wengi wanaweza kuongeza uelewa wao wa Kiswahili. Wanyabiashara wanapokifahamu Kiswahili vizuri, wanaweza kuhudumia wateja hata wakizungumza Kiswahili kisichoeleweka vizuri au kilichochanganyika na maneno ya lugha za kiasili
Matokeo ya utafiti huu yanakubaliana na mawazo ya Weinrich ambapo mazingira ya wazungumzaji lugha mbalimbali yanasababisha kuwepo kwa lugha ya kueleweka na wote na kushadidiwa na mawazo ya Raia (2022) anavyodhihirisha jinsi mazingira ambapo kuna shajara zilizoandikwa zinavyoweza kusaidia wasomaji mbalimbali wa Kiswahili kuweza kujifunza Kiswahili katika maeneo ya maziwa makuu na dunia nzima kwa jumla.


4.2.3 Ufahamu kabla ya usemaji
Katika ujifunzaji wa Kiswahili, ufahamu hutangulia usemaji na watu wengi huweza kuelewa Kiswahili kinapozungumzwa lakini matatizo hutokea wakati wanapokizungumza.

Mratibu mmoja wa usafiri alieleza kuwa:
Mimi ni mchiga kutoka magharibi mwa Uganda.Biashara hii ya uratibu ni ya rafiki yangu kutoka kwetu. Nimegundua kuwa watu wengi huku wanakifahamu Kiswahili ingawa mara nyingi wanasumbuka katika kuzungumza. Wazazi wangu ndio walionishauri kukichukua Kiswahili kwa kusema kuwa ni somo nzuri na kuwa kitanisaidia maishani ila mimi nilikichukia.Wazazi wengi huko huwashauri watoto wao kukisoma.Ili kupata kazi katika kituo hiki, Kiswahili kilichangia pakubwa kwani rafiki yangu alitaka mtu anaye fahamu lugha ya kiganda,lugha zozote tatu za kimagharibi pamoja na Kiswahili (Mahojiano na BWN, 2/8/2026).
Data hii inadhirisha kuwa wafanya biashara wanaweza kuhudumia watu wanaozungumza Kiswahili kwa kutumia maneno machache tu ya msingi. Lengo kuu la uzungumzaji si kuhakikisha ufasaha Mbali kuweza kuelewana. Katika vituo hivi, wazungumzaji huwa na lengo la kuelewana katika mazungumzo bila kujali usanifu katika Kiswahili wanachokizungumza. Wao wanakiona Kiswahili kama njia ya kujipatia pesa.Wafanyi kazi wengi katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka waliweza kupata kazi hizo kutokana na kuwa na uwezo wa kuzungumza Kiswahili.Wengi wanaojifunza Kiswahili mashuleni hulazimishwa na wazazi na jamaa bali si kwa hiari yao.Baadhi ya waratibu wa usafiri wana mtazamo hasi kuhusu Kiswahili na walijifunza kutokana na mahitaji ya kikazi.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mtazamo wa Weinrich kwa kuwepo kwa lugha ya pamoja inayowaunganisha wazungumzaji mbalimbali na kushadidiwa na mtazamo wa (Mayega, 2025) anayesema kuwa katika ujifunzaji wa lugha yoyote ile ufahamu wa lugha unatangulia usemaji.
4.2.4 Upole na heshima katika biashara
Utafiti huu ulibaini kuwa kufaulu katika biashara yoyote ile hutegemea upole na heshima mhudumu anayoiweka katika lugha pamoja na vitendo anavyovitumia wakati anapowasiliana na wateja wake (Kathukya, 2025).
Mwanamke mhudumu wa mkahawa aliyegundua siri hii anaeleza kuwa:
Mimi wateja wananipenda sana kwasababu nimewasaidia kujifunza maneno mengi ya Kiswahili. Mteja akizungumza Kiswahili vibaya huwa naelewa anachokitaka.Huwa ninamhudumia halafu baadaye humsaidia kurekebisha makosa hayo. Akija mara nyingine, wengi hunikumbusha kuwa niliwafunza na hata huweza kurudia maneno yaleyale kama njia ya kunionyesha kuwa waliweza kuyashika”.Maneno ya Kiswahili ambayo hutumiwa sana na wateja wangu ni kama vile, Karibu,Habari yako, Kaa hapa, Menyu, Chagua chakula, Kuku, Wali, Ugali, Maharage, Mboga, Chai ya maziwa, Maji baridi, Juisi, Tafadhali, Subiri kidogo, Samahani, Lete pesa ,Risiti, Asante sana na Karibu tena” (Mahojiano na MKL, 12/7/2026).
Katika data hii, nidhahiri kuwa,lugha iliyojaa upole na heshima inawavuta na kuwateka wateja na kuwafanya kutaka kuhudumiwa mahali hapo kila siku.Wafanyi biashara katika vituo hivi wameweza kufaulu kwa kuwarekebisha na hata kuwafundisha Kiswahili wateja wao.Wateja hupenda sana wahudumu ambao wanawasaidia kujifunza maneno mengi ya Kiswahili.Wateja hupenda wahudumu wanaowaelewa wanachokitaka hata wanapozungumza Kiswahili vibaya. Wahudumu wanaowarekebisha wateja makosa baada ya kuwahudumia. Wateja hawa wanaporudi kupata huduma mara nyingine, huweza kumshukuru kwa kuwahi kuwafunza Kiswahilina huweza hata kuyarudia maneno yale kumhakikishia kuwa walishika maneno aliyowafunza.
Matokeo ya utafiti huu yanakubaliana na mtazamo wa (Weinich 1953) ambapo lugha inakuzwa kupitia utangamano wa watu kutoka asili tofauti ya lugha.Yanashadidiwa na Kidami (2017) ambaye aliweza kulinganisha dhima ya Kiswahili na Kiingereza na kutambua kuwa heshima katika lugha ya Kibiashara ni jambo la muhumu sana kama njia moja wapo ya kuweza kuteka wateja wengi.Hili husaidia katika kuendeleza biashara yoyote ile.

4.2.5 Kiswahili na utambulisho
Matokeo ya utafiti huu yanadhihirisha kuwa kiswahili kinachukuliwa kama lugha ya utambulisho wa kiafrika na lugha ya umoja (Kishe, 2003).
Mhudumu katika huduma za pesa anaelza kuwa, ‘When I can use Kiswahili and am helpd by those who know it,customers understand the services I offer them easily and they trust me more.People like Kiswahili and they call it the language of Africans,our language.This increases the customers am serving and therefore helping me to get profits’.
TY ‘Ninapoweza kuzungumza Kiswahili na kusaidiwa na wenzangu wanaokielewa, wateja wanaelewa huduma ninazowapa kwa urahisi na wananiamini zaidi. Watu wanapenda Kiswahili na wanakiita lugha ya waafrika ,lugha yao.Hilo linaongeza idadi ya wateja ninaowahudumia na hivyo kuniwezesha kupata mapato zaidi (Mahojiano na MSL,12/7/2026).

Data hii inadhihirisha kuwa,Katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka,Kiswahili ni muhimu sana kwa sababu kinawezesha watu kutoka mataifa mbalimbali kuwasiliana bila matatizo.Kiswahili kinaunganisha wana AM pamoja kama raslimali ya mwafrika na kuweza kuwatambulisha . Pia kinapunguza migongano inayoweza kutokea kutokana na kutokuelewana na huwafanya wasafiri wajisikie salama wanapopata maelekezo. Kiswahili ni muhimu sana kwa sababu husaidia wafanya biashara wengi kupata wateja wengi wanaotoka mataifa tofauti. Wateja husema kuwa Kiswahilini lugha yao na kinapokitumiwa mahali popote kituoni, asilimia kubwa ya wateja wanakielewa ikilinganishwa na lugha nyingine.Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na nadharia ya mawasiliano ya lugha kwa kudhihirisha kuwa Kiswahili ni lugha ya watu wengi kutoka makabila tofauti bali si lugha ya kabila binafsi.
Mtokeo haya yanashadidiwa na (Erastus, 2013) Katika utafiti wake, anadhihirisha kuwa lugha ni chombo muhimu katika maendeleo ya nchi.Ameangazia nchi za ulaya kwamba ziliweza kuendelea kwasababu ya kutumia lugha moja ya Kiingereza kuwaunganisha.Kiswahili kama lugha ya AM inaweza kuendelezwa na kutumiwa Afrika nzima kama lugha ya kuunganisha Waafrika.Hii ni kwasababu hadi sasa, Kiswahili ndio lugha iliyo na wazungumzaji wengi sana barani Afrika.Anaeleza umuhimu wa kujitegemea kama Waafrika kwa kutumia raslimali zetu na Kiswahilini mojawapo wa raslimali tulizo nazo.
4.2.6 Kiswahili lugha huru
Kulingana na matokeo ya utafiti,uhuru ni jambo muhimu sana kwa watu wotewanaohusika katika shughuli mbalimbali katika kituo cha mabasi yanayovuka mipaka.

Mwanaume mhudumu katika mkahawa anaeleza kuwa, ‘Wengine hata huwaleta wenzao kwa sababu wanajua nitawapa msaada.Wao wako radhi kuagiza vyakula kwa Kiswahili. Hili linadhihirisha kuwa wanakienzi Kiswahili kama lugha huru ya kibiashara isiyo egemea upande wowote. ’ (Mahojiano na MRD 12/7/2026).
Kulingana na data hii,Wafanyibiashara na wateja hupendelea kuhusiana kibiashara katika mazingira yaliyo huru.Katika kufanikisha hili, Wao hutumia Kiswahili kama lugha ya uhuru (Mutembei, 2014) ambapo mtu yeyote anaweza kuitumia bila kuhusishwa na kabila lolote. Wateja wengi wanapogundua kuwa mhudumu anaweza kuwahudumia hata kama wanazungumza Kiswahili kisichoeleweka vizuri, wanakuwa huru kwenda kwa mhudumu huyo.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich (1953) kwa mtazamo kuwa, mazingira na utangamano uliohuru ndiyo unaoweza kufanikisha ujifunzaji wa lugha ya pamoja baada ya muda mrefu.Matokeo yanashadidiwa na mawazo ya Chebet-Chonge (2012) anayeeleza kuwa, mataifa ya AM yalitumia Kiswahili kama lugha ya uhuru.Wakiongozwa na waanzilishi wa mataifa haya,Kiswahili kilitumiwa kuwezesha nchi zao kujipatia uhuru.Anamtaja Kwama Nkruma kama kiongozi aliyewasilisha Kiswahili kama lugha ya umoja.Hadi sasa, Kiswahili kinatumiwa kama lugha ya uhuru wa mwafrika.


4.27. Shughuli za kikazi
Utafiti huu umebainisha kuwa,shughuli za kikazi ni moja wapo ya sababu zinazowaletea watu wengi kujifunza Kiswahili. Mratibu mmoja wa usafiri alieleza kuwa:
Nilianza kujifunza Kiswahili nilipoanza kufanya kazi katika kituo hiki. Nilijifunza kupitia mawasiliano ya kila siku na wasafiri, madereva, makondakta na wafanyabiashara. Kadiri muda ulivyopita, niliweza kukizungumza kwa ufasaha zaidi. Kabla ya hapo, nilipata fursa ya kujifunza Kiswahili nikiwa shuleni lakini si kukidhamini na nilikiona kama somo lisilo na maana. Leo hii ninajuta sana kwa kukidharau Kiswahili.Sasa hivi ningekuwa mbali sana. Hata hivyo, nilijitahidi nikajifunza na leo hii Kiswahili ni riziki yangu (Mahijiano na RTB, 12/7/2026).
Katika data hii, ni dhahiri kuwa Watu wakisikia kuna fursa ya kazi na hitaji la kazi ni kujua kuzungumza lugha ya Kiswahili, basi watu kama hawa wanakuwa hawana budi kujifunza lugha hiyo. Watu wengi katika vituo hivi walijifunza Kiswahili kupitia mawasiliano ya kila siku na wasafiri, madereva, makondakta na wafanyabiashara. Kadiri muda ulivyopita, niliweza kukizungumza kwa ufasaha zaidi.Wanajifunza Kiswahili ili kuweza kuendeleza kazi zao mbalimbali vituoni.Watu wengi wanaokisoma Kiswahili mashuleni huwa hawafahamu umuhimu wa Kiswahili lakini baada ya kupata kazi inayohitaji Kiswahili, wao wanapata hamu ya kujifunza Kiswahili. Katika shule nyingi, wanafunzi huchukulia Kiswahili kama somo lisilo na maana. Hata hivyo, wanaojifunza Kiswahili katika vituo hivi wanajitahidi mpaka wakakielewa ili waweze kufaulu katika vituo hivi.Wengi wanaaanza kujifunza Kiswahili wanapoanza kufanya kazi katika vituo hivi.
matokeo ya utafiti yanaenda sambamba na mtazamo wa nadharia ya mawasiliano ya lugha kuwa,lugha ya pamoja inafikiwa kupitia kutangamana na mazungumzo ya kila mara kwa muda mrefu.Matokeo haya yanashadidi na mawazo ya Obuchi (2017) ambaye ameangazia lugha ya Kiswahili kama mojawapo wa lugha muhimu katika utandawazi.hili huhusisha kazi mbalimbali zinazofanywa zinazochangia katika uzalishaji mali. Anaeleza umuhimu wa kuihifadhi na kuiendeleza lugha ya Kiswahili ili kuwezesha maendeleo ya kiuchumi


4.2.8 Biashara ubadilishaji pesa
Ubadilishaji pesa ni huduma ya umuhimu sana katika biashara yoyote ile Xu, (2024).
Mhudumu mmoja wa ubadilishaji pesa alieleza kuwa:
Hapa tunabadilisha pesa za sarufi mbali mbali ambazo baadhi yazo zina maneno ya Kiswahili. Dola pia zinazobadilishwa ingawa kiwango kikubwa tuna badilisha za AM pamoja na majirani wake kama Zambia Zimbabwe na hata Afrika Kusini. Katika huduma hii, lugha ya Kiswahili hutumiwa sana na wateja kwa hivyo hakuna mhudumu wa ubadilishaji pesa asiyejua Kiswahili (Mahojiano na BDL,7/8/2026).
Katika data hii, biashara hii imewezesha watu wengi kujifunza Kiswahili hasa kutokana na maneno ya Kiswahili yaliyoko kwenye baadhi ya sarafu hizi kama sarafu za Kenya,Uganda na Tanzania.Katika sarufi za nchi hizi hasa katika noti zote,maneno ya Kiswahili yametumiwa kuonyesha kiasi cha noti hiyo. Watu kutoka nchi mbalimbali huhitaji kubadilisha pesa kutoka sarafu moja hadi nyingine ili kuweza kurahisisha shughuli zao. Hii biashara inapendwa sana na wafanya biashara wengi katika vituo hivi kwani ina faida sana.Maneno ya msingi katika bishara hii ni kama vile.badilisha,pesa,shilingi na maneno ya salamu.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich kwani watu kutoka asili mbalimbali za lugha wanakutana katika vituo vya mabasi na kuhusika katika huduma ya kubadilisha pesa inayofanikishwa kwa matumizi ya lugha inayoeleweka na wengi.Matokeo haya pia yanashadidiwa na mawazo ya Marten na Kula (2008) wanaoeleza kuwa,pesa na lugha ni vitu viwili ambavyo haviwezi kutenganishwa.Sarafu na Lugha ni nembo muhimu zinazotumiwa kuashiria utambulisho wa watu.Sarafu za AM zinaashiria umoja wa mwafrika.Ameangazia sera za lugha na masharti ya kisarufi na kusema kuwa vyote viwili vinaashiria umoja wa kitaifa.
4.2.10 Ujifunzaji wa kiswahili mchakato wa polepole.
Katika kituo cha mabasi yanayovuka mipaka, ujifunzaji Kiswahili hutokea polepole na huchukua muda ili mtu kufikia kiwango cha uelewa. (Mwangi, 2018).
Mhudumu mmoja wa huduma za pesa anaeleza kuwa:

Oluswayiri naluyiga nga mpita mu mpuliziganya ya buli lunaku ne bakasitoma, mikwano gyange n’abasuubuzi okuva mu nsi ez’enjawulo. Nnali simanyi kigambo na kimu mu Luswayiri nga sinnajja wano. Kyafuuka ekiteewalika gyendi okuyiga Oluswayiri nsobole okutuuka ku buwanguzi mu mulimu gwange. Gy’okoma okukola, gye nnakoma okulongoosa obusobozi bwange obw’okwogera Oluswayiri. Bwe mba nnina kasitoma ayogera Oluswayiri, bulijjo nsaba bannange abategeera Oluswayiri okunnyonyola bye boogera, era njiga mpola.

TY, Nilijifunza Kiswahili kupitia mawasiliano ya kila siku na wateja, marafiki na wafanyabiashara wanaotoka nchi mbalimbali. Sikufahamu neno hata moja la Kiswahili kabla ya kuja hapa. Ilikua siana budi ila kujifunza Kiswahili ili niweze kufaulu katika kazi yangu. Kadiri nilivyoendelea kufanya kazi, ndivyo nilivyoendelea kuboresha uwezo wangu wa kuzungumza Kiswahili.Ninapopata mteja anayezungumza Kiswahili huwa ninawauliza wenzangu wanaoelewa Kiswahili wanifafanulie wanachokisema hivyo nami ninajifunza polepole (Mahojiano na PSA,12/7/2026).
Data hii inabainisha kuwa Katika kujifunza kusoma Kiswahili, matamshi ni jambo la kutiliwa maanani. Watu mbalimbali hujifunza Kiswahili ili waweze kutumia maneno ya Kiswahili katika shughuli zao za kila siku.Wafanya biashara wengi wanaingia katika kituo hiki bila kufahamu Kiswahili na hujifunza polepole kupitia kutangamana na wateja. Ujifunzaji wa Kiswahili huwa wa kujitakia na hivyo mjifunzaji yeyote yule huwa na hamu kubwa ya kufahamu Kiswahili.Wafanyi biashara wakishindwa kuelewana na wateja wao kwasababu ya kutumia Kiswahili, hupata msaada kutoka kwa wanao kifahamu vizuri. Watu wengi hujifuza Kiswahili kupitia mawasiliano ya kila siku na wateja, marafiki na wafanyabiashara wanaotoka nchi mbalimbali. Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mtazamo wa Weinrich kuwa ujuzi wa kutumia lugha huchukua muda.Hili linashadidiwa na mawazo ya Alcock (2005) anavyosema kuwa,ujifunzaji Kiswahili hasa kusoma ni mchakato ambao huchukua muda hadi mtu kufikia kiwango cha uelewa wa lugha.



4.3 Mchango wa biashara ndogondogo katika kukuza Kiswahili
Katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka, biashara ndogondogo zimechangia pakubwa katika kuendeleza Kiswahilisi tu katika kituo hiki mbali hata katika nchi nzima ya Uganda Odhiambo na (Indede, 2022). Hii ni kwasababu watu wengi wanaojifunza Kiswahili wakiwa kituoni hutangamana na watu wengi wenye asili mbalimbali ndani na nje ya kituo na hivyo kueneza Kiswahili nchini.Mada hii itaangaziwa kwa kutumia mada ndogo zifuatazo.

4.3.1 majina ya bidhaa
Katika biashara, majina ya bidhaa hutumiwa kama njia moja ya kufanya wateja wafahamu kilichopo katika hiyo biashara na hili huwezekana kwa kutumia lugha inayoeleweka (Marcel, 2025). Maneno ya Kiswahili yanayotumika katika kituo cha mabasi yanayovuka mipaka hutegemea biashara au kazi mtu anayoifanya.
Mhudumu mmoja wa mkahawa anaeleza kuwa, “Jambo la kwanza unalolifanya ukifika hapa kituoni kuanza biashara ni kujifunza majina ya bidhaa utakazo uzia wateja wako usije ukapoteza wateja.”
Matokeo ya utafiti yalidhihirisha kuwa Kuna wafanyi biashara wa aina nyingi wanaohusika na uuzaji wa bidhaa mbalimbali katika vituo hivi na wasafiri. Wao wameshika majina ya bidhaa kwa Kiswahili ili wasishindwe kuuza.Bidhaa hizi zinahusisha vyakula vya aina nyingi vinavyo uzwa katika mikahawa midogomidogo, maduka na vingine kama vitafunio vinavyotembezwa kila mahali.Katika mikahawa, vyakula vya kila aina huuzwa ili kukidhi mahitaji ya wasafiri wenye asili ya nchi tofauti. Kwenye maduka, vyakula vinavyoweza kuhifadhiwa kwa muda huuzwa kama ile mikate, keki, maziwa na pia vinywaji kama maji, soda na mvinyo, matunda, nguo, viatu, chaja za simu, bidhaa za urembo. Vitafunio vinavyouzwa ni kama vile njugu,mahindi,peremende,vibanzi vilivyo kaushwa na miraa.Biashsra nyingine niliyogundua kuwa ni muhimu sana ni ya sehemu za kujisaidia. Huku kuna bidhaa kama sabuni, sashi, maji, mafuta ya kujipaka na dawa ya meno hasa kwasababu wasafiri huwa na muda wa kunawa kwani huwa wanasafiri safari ndefu. Katika kituo hiki bidhaa zenye asili ya nchi mbali huuzwa pia kama vitenge kutoka Pwani ya Kenya naTanzania, pamoja na viatu vya wamasai kutoka Kenya.
Matokeo haya yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich 1953 kuwa uzungumzaji wa lugha huleta pamoja wazungumzaji kutoka asili mbalimbali.
Hili lina shadidiwa na mtazamo wa (Maithya & Onyango (2020) katika utafiti wao walipogundua kuwa bidhaa za Kampuni yoyote ile hutangazwa kwa kutumia maneno kwa njia ambayo huweza kuwajuza bidhaa zinazo patikana na hili hurahisishwa kwa kutumia lugha mwafaka.Wameweza kuangazia maneno ya Kiswahili yanayotumiwa katika matangazo ya bidhaa za Safarico katika Kiswahili.Maneno hayo huwa ni ya mvuto kwa wateja. Ameweza

Matokeo ya utafiti huu yamebainisha utumiaji wa vitabu katika kueneza Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka. Njia mojawapo ya kueneza utumiaji wa Kiswahili ni kwa kutumia vitabu (Mwikwabe, 2019). Mwanaume muuza vitabu anaeleza kuwa:
Mimi nilianza kuuza vitabu huku miaka mitatu iliyopita Mimi huuza vya Kiswahili, kiingereza na kifaransa.Wateja wangu wa vitabu vya Kiswahili wengi huwa wana Uganda,wakifuatwa na Wanyarwanda na Warundi harafu Wakongo.Wakenya na Watanzania hawapendelei kununua vitabu vya Kiswahili sana.Wao huchukulia kama wanakifahamu Kiswahili vizuri. Wateja wangu wa Kiswahili wananunua vitabu vingi na kupelekea jamaa na marafiki ili nao wajifunze Kiswahili. Hata mimi nilijifunza Kiswahili kwa kusoma vitabu hivi. Hili limeletea sana kuenea kwa Kiswahili vituoni na nchini Uganda kwa jumla. (Mahojiano na VTB /2/2026).
Data hii inadihirisha kuwa watu wengi vituoni hasa wafanyi biashara wameweza kujifunza Kiswahili kupitia kusoma vitabu vya Kiswahili. Kuna vitabu ambavyo huwa na misamiati mbalimbali ya kibiashara pamoja na mazungumzo kuhusu biashara mbalimbali.Mbali na haya ya kibiashara, kuna pia maneno ya mazingira mengine pia.Wauzaji wa vitabu hivi husema kuwa wana Uganda wengi penda kununua vitabu hivi vya Kiswahili ikilinganishwa na Wakenya na Watanzania. Wateja wa vitabu hununua vingi na kuwapelekea jamaa na marafiki jambo amblo limesaidia katika kueneza Kiswahili. Mtokeo haya yanakubaliana na maoni yanayowasilishwa katika nadharia ya mawasiliano ya lugha ya Weirich (1953) kuwa, wazungumzji huletwa pamoja kupitia lugha.
Mawazo ya Mwinyikombo (2020) yanashadidia matokeo ya utafiti kwani alifanya utafiti kuhusu mchango wa Jeshi la ulinzi la Wananchi wa Tanzania. Anaeleza kuwa jeshi la ulinzi lilichangia pakubwa katika kueneza Kiswahili.Hili liweza kufanikishwa kwa kutumia njia mbalimbali. Miongoni mwa njia hizi ni kuchapisha vitabu na makala mbalimbali yanayohusu Kiswahili.
4.3.1.1 Matunda uhai
Matokeo ya utafiti yaliweza kudhihirisha kuwa Mojawapo wa msamiati maarufu katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka ni ‘matunda uhai’
Mwanamke mhudumu wa hoteli anaeleza kuwa:
Katika mkahawa wetu sisi tunauza matunda ya kila aina. Kuna maembe, machungwa, tikitimaji, mafenesi na mapapai ambayo huwa tunaya katakata vizuri,na kuyaweka vizuri katika vijibakuli vya aina yake na wateja huyapendelea sana hasa baadaya kula vyakula. Matunda haya wachuuzi hurauka asubuhi kwenda kuyanunua katika soko la Nakasero. Baada ya kuyaleta huaosha vizuri na kuanza kuyakatakata kwa utaratibu unaofaa. Baada ya kukata fenesi, huweza kuchomoa vijisehemu vidogo vidogo ambavyo huliwa na kutupa vijisehemu vingine pamoja na mbegu. Maembe, mapapai, na tikiti maji huchongwa vizuri na kukatwakatwa vipande vidogovidogo. Machungwa hupasuliwa katika sehemu nne halafu ngozi ya juu na mbegu hutolewa.Huwa tuna hakikisha kuwa tunayachanganya yale matunda vizuri hivi kwamba hakuna yanaozidi mengine kwa wingi. Wakati wa kuyatangazia wateja, Sisi hutumia maneno ‘matunda uhai’ Hili neno limeshika mizizi hata asiyeelewa Kiswahili huweza kuitisha, ‘give me matunda uhai please’ Hilo neno watu wengi huulizia maana yake na wengi sasa wanajua maana ya maneno hayo (Mahojiano na MKL,12/7/2026).
Data hii inadhihirisha kuwa,wafanya biashara huwa na namna yao ya kipekee ya kuweza kuwateka wateja (Day, 2012). Hii huhusiana na jinsi wanavyo panga bidhaa zao na maneno ya Kiswahili wanayotumia katika kutangazia (Jaiswal & Tripathi, 2025). Hii inawawezesha wateja wengi kupata vifaa vya msingi kwa lugha inayoeleweka vizuri. Wanawake wanaouza matunda wanayatembeza kila sehemu katika kituo hiki wakirudia neno ‘matunda uhai’huku wamebeba vikapu vilivyowekwa ndani yake vijibakuli vya vilivyowekwa matunda ndani yake.Vijibakuli hivi vilivutia sana kama ishara ya ubunifu katika kuyapanga yale matunda.Matunda haya yanapendwa kwani yana umuhimu mwingi katika maisha ya biadamu.Wafanya biashara wanatumia maneno ya Kiswahili ilikuweza kupata wateja wengi. Jinsi ya kupanga bidhaa katika biashara ni jambo muhimu sana (Alhamdi, 2020), na hili linatokea katika kituo vituo hivi. Wanapanga matunda yaliyo katwa vizuri kwenye vijibakuli vidogo vidogo kwa namna inayoteka wateja. Vile vile sharubati inawekwa kwenye gilasi za kipeke. Mikahawa mingi katika vituo vya mabasi yanayovuka mikakainauza matunda kama maembe, machungwa, tikitimaji, mafenesi na mapapai ambayo hukatwa katwa vizuri, na kupangwa vizuri katika vijibakuli vya aina yake na wateja huyapendelea sana hasa baadaya kula vyakula. Mbali na na kuuzia wateja mikahawani,matunda hayo hutembezwa mahali mbalimbali kituoni hasa kwenye mabasi ya abiria.Wafanya biashara wanarauka asubuhi kwenda kununua matunda haya katika soko la Nakasero
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambambana mawazo ya nadharia ya mawasiliano ya lugha ya Weirich kwa kusisitiza mawasiliano kwa kutumia lugha.
Matokeo ya utafiti yanashadidiwa na mawazo ya Kama (Day, 2012) anavyo sema kuwa wafanyi biashara wana njia mbali mbali za kuwateka wateja kama njia ya kuboresha utendaji wa biashara zao. Mojawapo wa njia hizi ni ni jinsi bidhaa zinavyopangwa kwa njia ya mvuto. Hii ni nja mojawapo ya kuweza kuongeza mauzo katika biashara yeyote ile na kuifanya iweze kudumu kwa muda mrefu.
4.3.1.2 Eneo la Kimkakati
Kufaulu katika bishara yoyote ile, lazima mtu kuweka biashara yake eneo la kimkakati ili kuweza kupata faida kutokana na wateja wengi (Abubakar, 2025).Mwanamke muuza Stafeli anaelaza kwa luganda kuwa:
Nali sifunayo magoba gonna. Bwe najja mu kifo kino, nnakola amagoba mangi. Natandika okuyiga Oluswayiri nga nkitegedde nti bakasitoma bange abasinga bakozesa Oluswayiri. Kati nsobola okuwuliziganya ne kasitoma yenna mu nkola y’okutunda. Bakasitoma basinga kwagala tafeli zino kubanga bagamba nti bbeeyi yaffe ya si ya buseere nnyo bw’ogigeraageranya n’ebifo ebirala ebweru w’eggwanga, ate nga naffe tukakasa nti tuzitunda ku bbeeyi etusobozesa okufuna amagoba amangi. Bagamba nti tafeli azimba omubiri era alimu ebirungo bya vitamiini eby’omutindo ogwa waggulu ebikuuma endwadde ez’enjawulo. Bizinensi ya tafeli ensobozesezza okusomesa abaana bange abasatu okutuuka ku myaka ena. Oluswayiri kinnyambye nnyo okufuna bakasitoma naddala abava ebweru wa Uganda, era bakasitoma bano babagula ku bbeeyi ya waggulu bw’ogeraageranya ne Bannayuganda. Kino kiyambye abasuubuzi bangi okuyiga Oluswayiri kibasobozese okuwuliziganya ne bakasitoma baabwe.

TY, Sikupata faida yoyote. Nilipokuja huku katika kituo hiki, nilipata faida sana. Nilianza kujifunza Kiswahili nilipogundua kuwa wateja wangu wengi hutumia Kiswahili.Sasa ninaweza kuwailiana na mteja yeyote katika mchkato wa uuzaji. Wateja hupendelea stafeli hivi kwani husema kuwa bei yetu ni nafuu sana ukilinganisha na sehemu nyingine nje ya nchi ilhali sisi nasi huhakikisha kuwa tunawauzia kwa bei ambayo nasi tunaweza kupata faida ya juu.Vilele wao husema kuwa vitafeli hujenga mwili na vina vitanimi ya hali ya juu ambayo huwa kinga ya magonjwa mbalimbali. Biashara ya stafeli imeniwezesha kusomesha watoto Wangu watatu hadi kidato cha nne. Kiswahili kimenisaidia sana kupata wateja hasa kutoka nje ya Uganda na wateja hawa huyanunua kwa bei ya juu ukilinganisha na wana Uganda. Hili limesaidia wafanyibiashara wengi kujifunza Kiswahili ili kuwawezesha kuwasiliana na wateja wao (Mahojiano na TFL, 1/8/2026).
Matokeo ya utafiti yanadhihirisha kuwa Maeneo ya kimakakati kama katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka yana watu mbalimbali ambao huunganishwa kwa kutumia lugha ya Kiswahili. Watu hutoka katika sehemu mbalimbali kwenda kufanya biashara zao katika sehemu wanazoamini kuwa wataweza kupata pesa nyingi. Katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka wafanyi biashara hutoka sehemu za mbali sana kufanya biashara katika vituo hivi ili kuweza kupata mapato zaidi. Mojawapo wa biashara hii ni ile ya kuuza mastafeli inayofanywa na wanawake kutoka sehemu za mbali kama Kaskazini. Wao huuza stafeli mwa Uganda zao vituoni kwani wateja hapa huweza kuwalipa pesa nyingi ikilinganishwa na sehemu nyingine nchini Wauza stafeli huanza kuuza stafeli wakiwa kwao nyumbani na wanaposhindwa kupata faida,wao huamua kwenda kwenye vituo hivi vya mabasi ambapo wanaweza kupata faida nyingi.Wanapogundua kuwa wateja wao wengi huzungumza Kiswahili,wao pia huanza kujifunza Kiswahili polepole ili waweze kuwasiliana na wateja wao.Wateja wengi hasa wasafiri kutoka nchi za nje wapendelea stafeli za vituoni kwani wakilinganisha bei ya kwao na huku vituoni,wao wanagundua kuwa kuwa bei ya vituoni ni nafuu.Wafanya biashara wanaweza kupata faida nyingi sana kwa kuuza stafeli vituoni. Biashara hii imewawezesha kusomesha watoto wao hadi viwango mbalimbali vya elimu.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich (1953) yanayoweka waazi muingiliano wa wazungumzaji wa kutoka asili mbalimbali za lugha na kukutanishwa pamoja na lugha ya wastani ambapo katika vituo hivi, lugha hii ya wastani ni Kiswahili.

Christensen na Drejer (2005) wanaunga mkono matokeo ya utafiti huu kuwa, kuweka biashara katika maeneo ya kimkakati ni jambo la muhimu sana katika biashara.Wanajadili sababu mbalimbali zinazofanya wafanya biashara kuamua kuweka biashara mahali panapoteka wateja.Mahali panapoteka wateja husaidia katika kuongeza faida katika biashara kwasababu wafanya biashara huweza kutumia rasilimali za kijumla pamoja.Wafanya biashara wengi hupendelea sehemu zilizo na wateja wengi na wenye kipato cha juu.
4.3.1.3 Bidhaa za kiasili
katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka,biashara ya uuzaji na ununuzi wa bidhaa za kiasili kama vile leso vikoi na vitenge na matumizi ya lugha ya am ,ni ishara maridhawa kuwa wananchi wa jumuiya ya AM ni wazalendo.
Mwanamke muuza vitenge katika vituo vya mabasi anaeleza kuwa:
Mimi hujihusisha na biashara hii kwani wasafiri wengi hupenda sana bidhaa za kiasili.Vikoi hivi hupendwa sana wasafiri kwani wao hudai kuwa vina joto jingi na vinafaa kujifunikia wakati wa usiku wa baridi.Wanawake wanapenda leso na vitenge hivi na husema kuwa vimesaidia sana kujifunza Kiswahili na kufurahia mandhari ya AM ktutokana na michoro iliyoko (Mahojiano na KTG, 12/7/2026).

Kutokana na data hii, ni dhahiri kuwa Maneno ya Kiswahili katika bidhaa za kiasili yamewezesha watu wengi kujifunza Kiswahili (Masanja 2024). Vituo vya mabasi yanayovuka mipaka ni kivutio cha bidhaa zenye asili ya nchi mbalimbali za AM. Miongoni mwa bidhaa hizi ni vikoi vya kimasai ambavyo watu hununua sana ili kuweza kujifunika wakati wa usiku kuweza kujisitii na baridi kali sana ya usiku hasa wasafiri wanaoelekea Kenya hudai kuwa maeneo ya bonde laufa huwa na baridi wakati wa usiku. Leso na vitenge vya akina mama pia huuzwa.Leso hizi huwa na maneno ya Kiswahili ambayo wateja wengi huweza kujifundishia Kiswahili. Wanawake wameweza kujiendeleza kwa kuuza vitenge (Mwaipopo, 2019). Vitenge ni mavazi ambayo ni utambulisho watu wa AM. Biashara hii inatumia maneno ya Kiswahili yanayotaja mavazi ya kiasili hivyo kuwezesha uenezaji wa Kiswahili.
Mawazo yanayowasilishwa katika matokeo ya utafiti yanaunga mkono mtazamo wa nadharia ya Weinrich unaodhihirihswa na kuja pamoja kwa watu weye asili tofauti kutoka AM na kuhusika katika biashara inafanikishwa na matumizi ya lugha ya pamoja .Matokeo ya utafiti huu yanashadidiwa na mtazamo wa Kinoto 2019) ambaye ameangazia utamaduni kama utambuisho wa mwafrika na taifa la Kenya kama miongoni mwa mataifa yanayoheshimu tamaduni za wananchi hasa mavazi ya vitenge,leso na kadhalika. Ameweza kudhihirisha jinsi Kiswahili kimechangia katika kuhufadhi utamaduni huu kutokana na michoro maneno ya Kiswahili yanayopatikana katika mavazi mbalimbali ya kitamaduni hasa vitenge.









4.3.1.4 Bidhaa za Urembo kuendeleza Kiswahili
Kuonekana nadhibu kwa binadamu yeyote yule hasa wa jinsia ya kike ni jambo muhimu sana.Wanawake wanaweza kutumia pesa nyingi sana kuweza kujirembesha.
Muuza bidhaa za urembo anaeleza kuwa:
Bidhaa hizi huwa ninaziagiza kutoka nchi za waarabu. Ninapowauzia wateja mimi huwatangazia kwa Kiswahili madini yanayounda mapambo hayo kama pete za dhahabu,ushanga wa almasi na wateja wengi wameweza kujifunza Kiswahili na pia kujua uhusiano kati ya Kiswahili na kiarabu kwani maneno mengine ya Kiswahili hutamkwa sawa na kiarabu kama dhahabu na almasi (Mahojiano na ZHL, 12/7/2026).
Data hii inadhihirisha kuwa vifaa vya urembo vinavyouzwa katika kituo hivi hutoka katika nchi za waarabu. Nchi za waarabu zinajulikana sana kuwa na bidhaa za urembo zinazo dumu kwa muda mefu. Bidhaa hizi ni kama vile shanga za dhahabu na shaba, vikufu,herini,vipini, pete pamoja na manukato ya aina mbalimbali.Bidhaa hizi hupendwa sana kwani hudumu sana (Wahab na Ibrahim, 2019). Katika kutangaza bidhaa hizi, Kiswahili kimeweza kuendelezwa kwani kuna maneno mengi ya Kiswahili ambayo yanatamkwa kama kiarabu. Wateja wanapendelea bidhaa za nchi za uarabu kwasababu ya ubora. Kuna bidhaa nyingi za urembo ambazo huuzwa katika vituo hivi.Wasafiri hupenda kununua vifaa vya urembo kama herini vipini, bangili,pete, shanga pamoja na marashi.Matokeo ya utafiti yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich (1953) kuwa wazungumzaji wa lugha tofauti wanakutanishwa kwa kutumia lugha moja ambayo ni Kiswahili.
Althagafi (2018) anaunga mkono matokeo ya utafiti huu kwa kudhihirisha jinsi nchi za waarabu zinavyo zilivyo na uzoefu wa kuunda mapambo ya kila aina na yanayovutia sana wateja. Mapambo haya huundwa kutoka kwa madili kwa mfano wa jiwe ambalo huwa ni ngumu sana.Bidhaa zinazoundwa kutoka uarabuni zinapendelewa sana kwani huweza kudumu kwa muda mrefu.
4.3.1.6 Choo Kisafi
Utafiti huu umebaini kuwa Kiswahili kinatumiwa katika kufafanua huduma mbalimbali.Maneno ya kiswahili huandikwa kwenye ukuta ili kutoa maelekezo kwa wahudumiwa.Mfano wa maandishi katika choo (picha 3)

Mchoro 6: Choo katika kituo cha mabasi



Data hii inadhihirisha kuwa kuna maneno ya Kiswahiliyanayotumiwa katika huduma za kujisaidia. Huduma ya kujisaidia ni moja wapo wa huduma muhimu (Greed, 2006) inayoletea wafanya biashara pesa nyingi sana na huchangia pakubwa katika kuendeleza Kiswahili.Katika vituo vya mabasi,hii ni biashara aina yake na ina faida kubwa sana. Katika mlango wa vyoo maarum vya Namayiba, kuna neno la Kiswahili‘Choo’ na kuoga ambayo yameandikwa kwa herufi kubwa zinazoonekana vizuri kwa kila mtu. Biashara hii ya huduma za choo imefundisha watu wengi sana Kiswahili.Watu wakitaka kuhudumiwa inawabidi kujIfunza maneno ya Kiswahiliili waweze kupata huduma
Matokeo ya utafiti huu yanakubaliana na mawazo ya Weinrich katika nadharia ya mawasiliano ya lugha kuwa watu wa asili tofauti za lugha huletwa pamoja kupata huduma muhimu jambo ambalo lina wezeshwa kwa kutumia lugha ya pamoja.
Matokeo ya utafiti hu yanashadidiwa na mtazamo wa (Mweu, 2012) anayesema kuwa,ulipizaji wa ada katika huduma za kujisaidia ni jambo ambalo huonekana na wengi kama lisilofaa katika utafiti wake kuhusu ‘Iko Toilet’ kumaanisha kuwa choo inapatikana,anaeleza umuhimu wa kuwekeza katika biashara ya choo. Ni jambo la utu kufanya biashara hii na kuitisha ada ili kuhakikisha kuwa huduma bora na kimsingi zinatolewa kwa watu na ili kuweza kufanikisha hili, maneno ya Kiswahili yanatumiwa katika kuelekeza.

4.3.2 Kiswahili kufanikisha biashara
Matokeo ya utafiti yamebainisha kuwa lugha ya Kiswahili na biashara ni vitu viwili ambavyo haviwezi kutenganishwa. Mratibu wa teksi anaeleza kuwa:
Kiswahili kinatumiwa sana katika kituo hiki.wahudumu na wahudumiwa wakiweza kuelewa Kiswahili, basi shughuli nzima huweza kuisha vizuri. Shida huweza kutokea kunapokuwa na kutoelewana katika mazungumzo kutokana na upande mmoja kutojua Kiswahili.Hivyo, Kiswahili huwezesha mawasiliano ya kibiashara miongoni mwa watu. (Mahojiano na MXX,7/7/2026).

Data hii inadhihirisha kuwa,Watu wakiweza kuelewana katika biashara kwa kutumia lugha wanayoielewa vizuri, mchakato mzima wa biashara huweza kufanikiwa. Watu wanaozungumza lugha zao huweza kupata matatizo mengi sana vituoni.Wao hujifunza Kiswahili ili kuweza kuelewana katika biashara. Katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka,wahudumu a wahudumiwa wote wanajitolea kujifunza na kukitumia Kiswahili ili mchakato mzima wa uuzaji na ununuzi uweze kufanikiwa.
Matokeo ya utafiti huu yanaendana na mawazo ya Weinrich (1953) ambayo yanasisitiza kuwepo kwa lugha ya pamoja baada ya watumiaji lugha kutangamana kwa muda mrefu.
Vilevile,matokeo ya utafiti huu yanashadidiwa na mawazo ya Odhiambo na wenzake (2022) wanavyopendekeza kuwa, Kiswahili hurahisisha mwingiliano kati ya wafanyabiashara haswa wale wanaofanya biashara ya nje. Utafiti wao unaonyesha jinsi biashara ya wale wanaoweza kuwasiliana kwa kutumia Kiswahili katika mipaka ya Kenya na Uganda inavyoimarishwa kwa sababu wanatumia lugha hii kuwasiliana, kuhojiana na wateja, kufanya biashara, kutambua wateja wao wanataka nini, na kutangaza bidhaa zao.

4.3.3 Muda katika kujifunza Kiswahili
Ufasaha katika Kiswahili hutokana na muda ambao mtu amechukua akijifunza lugha hiyo (Oloo, 2018). Mwanamke muuza mkahawa anaelaeza kuwa:
Nilikulia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako Kiswahili kinatumika sana katika maeneo mengi.Hii ndiyo lugha unayonyonyeshwa nayo.Nilipofika Uganda katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka, niliendelea kukitumia kila siku kazini kwani niliweza kupata wateja wengi ambao wanakizungumza kila siku, hivyo uwezo wangu ukaongezeka zaidi (Mahojiano na MKL, 7/8/2026).
Watu wengi wameweza kuwa magwiji wa Kiswahili baada ya kukitumia kwa muda mrefu.Wazaliwa wa Kongo huweza kutumia Kiswahili lakini baada ya kufanya biashara katika vituo hivi huishia kukifahamu Kiswahili zaidi na kuweza kutumia Kiswahili sanifu. Hii inarahisisha utumiaji wa Kiswahili katika shughuli mbalimbali za kijamii kama kielimu, kiuchumi na kijamii. Katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Kiswahili kinatumika sana katika maeneo mengi. Hii ndiyo lugha ambayo watoto wanaijua kwanza baada ya kuzaliwa. Watu ambao wameishi katika vituo hivi kwa muda mrefu wameweza kukifahamu Kiswahili vizuri. Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Wenirich (1953) katika nadharia ya mawasiliano ya lugha inayosisitiza kuwepo kwa muda katika kujifunza na kuifahamu lugha kwa wazungumzaji wa lugha hiyo.
Naye (Mapunda Gibsona, 2022) ana mawazo yanayoshadidiana na matokeo ya utafiti huu wanavyoeleza kuwa, ujifunzaji wa Kiswahili unatokea wakati watu wanakitumia mara kwa mara.Wanapendekeza matumizi ya Kiswahili yawe katika mazingira yote ili kuweza kukifahamu vizuri.
4.3.4 vituo vya mabasi ni shule ya Kiswahili
Matokeo ya utafiti yamebainisha kuwa vituo vya mabasi ni shule ya aina yake ya kujifundishia Kiswahili ambapo Watu wengi nchini wameweza kujifunza Kiswahili kutoka na kuhusika katika shughuli mbalimbali katika vituo hivi. Mratibu wa usafiri alieleza kuwa:
Vituo vya mabasi ni shule ya kipekee ya kujifundishia na kuenezea Kiswahili. Katika shule za kawaida wanafunzi wengine husurutishwa kusoma Kiswahili kama lakini katika vituo vya mabasi, watu hujifunza Kiswahili kwa hiari yao. Huwezi kufaulu biashara katika vituo hivi kama hujui Kiswahili kwa hivyo inambidi mfanyi biashara yeyote yule hufanya kila awezalo kujifunza Kiswahili ili aweze katika kuwasiliana na wateja mbalimbali (Mahojiano na MGS, 12/7/2026).

Kwao, ujifunzaji wa Kiswahili ni jambo la lazima.Hivyo vituo vituo hivi ni mfano mzuri wa Jumuiya ya AM katika eneo ndogo. Hii ni kwasababu kabla ya watu kutoka nchi mbalimbali za AM kutapakaa kila mahali, hukutanishwa katika vituo vya mabasi kupitia usafiri.
Ujifunzaji wa Kiswahili katika nchi ya Uganda hufanyika katika mashule vyuo na taasisi mbalimbali (Abdalla, 2018). Hata hivyo, vituo vya mabasi ni eneo la kipekee ambapo watu wengi hujifunza Kiswahili kwa hiari. Kiswahili ni moja wapo ya mahitaji yanayomuwezesha mtu yeyote kutangamana na mwenzake katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.Matokeo ya utafititi huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich katika nadharia yake ya Mawasiliano ya lugha inayodhihirisha ujifunzaji wa lugha usiosurutishwa bali unaoenda na wakati.
Chebet-Choge (2020) kwa upande wake, anashadidia matokeo ya utafiti huu kwani anajadili jinsi Kiswahili kilivyoenea katika maeneo mbalimbali ya AM baada ya nchi hizo kujipatia uhuru. Kulingana naye, masuala ya kiuchumi yamechangia pakubwa katika uenezaji wa Kiswahili miongoni mwa masuala hayo ni usafari wa watu kutoka sehemu moja hadi nyingine katika eneo la AM.
4.3.5 Kiswahili lugha ya urafiki
Utafiti huu umebaini kuwa Kiswahili kimeweza kukutanisha watu ambao wanaishia kuwa na urafiki mkubwa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.
Mratibu wa usafiri anaeleza kuwa:
Mteja wangu aliyeishia kuwa rafiki yangu mkubwa alinijulisha kwa jamaa na marafiki kama rafiki yake ambaye ameishia kuwa ndugu kamili.Hivi sasa familia zetu mbili zina urafiki mkubwa sana”. Hivyo basi, kazi zetu hapa huchangia sana katika kukuza Kiswahili kwani kila siku watu kutoka nchi mbalimbali hukutana hapa, hivyo hulazimika kutumia Kiswahili ili kuwasiliana. Hata wale ambao hawakukijua vizuri hujifunza kupitia mawasiliano ya kila siku (Mahojiano na MGS, 4/9/2026).
Katika data hii, ni dhahiri kwamba Kiswahili kinachangia katika kukutanisha watu wakwa marafiki. Jambo hili limechangia katika kuendeleza jumuiya ya Afrika mashariki.Urafiki huu umeweza kuharakisha na kuboresha uhusiano wa watu wa jumuiya ya AM na ulimwengu kwa jumla. Mratibu wa usafiri anaeleza kuwa, Kazi ya kuratibu usafiri imewanisaidia sana kupata marafiki wa maana sana katika maisha yao kwasababu ya kutumia Kiswahili.Wengi wao hupata wateja ambao huhitaji msaada zaidi ya usafiri kutoka kwao.Kunao ambao huwa wanataka kupelekwa katika masoko ya Uganda kununua bidhaa za kibiashara. Urafiki huu huendelea hadi kufikia kiwango cha kutohitaji mtja kusafiri bali anaweza kumtumia pesa mratibu kumnunulia bidhaa anazozihitaji na kumtumia kwa basi. Waratibu hawa pamoja na wateja wao huwa hawana budi kujifunza Kiswahili ili waweze kuwasiliana kuhusiana na shughuli za kibiashara pamoja na uhusiano wa kirafiki.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo katika nadharia ya mawasiliano ya lugha kwani kuna kukutanishwa kwa watu wa makabila mbalimbali kutumia Kswahili kama lugha isiyiegemea upande wowote.Naye Luvaga na Mwamzandi (2021) wanashadidia matokeo ya utafiti huu kwa kudhihirisha kuwa Kiswahili ni lugha inayoendeleza urafiki baina ya watu.
4.3.5 Uhamishaji wa wafanyakazi kila mara
Utafiti huu umebaini kuwa kuhamisha wafanyi kazi kutoka kituo kimoja hadi kingine kuna saidia katika kueneza Kiswahili.
Afisa mmoja wa usalama alieleza kuwa:
Mimi nilijifunza Kiswahili kutokana na kuhamishwa kutoka sehemu moja kwenda sehemu mbalimbali kwa ajili ya kikazi.Waratibu wengi wa usafiri wanahamishwa kila mara.Nimefanya kazi katika sehemu nyingi nchini kama vile Bukedeya, Kapchorwa Kitugum ibanda na Kisoro. Kutokana na mazingira haya tofauti tunayokumbana nayo hasa sisi maofisa wa polisi, hutubidi Kutumia Kiswahili kwani hatuwezi kujifunza lugha ya kiasili ya kila sehemu tunayoenda. Hivi sasa ninafanya kazi hapa Kampala katika kituuo hiki cha Namayiba. Kila siku mimi huwa nina wasiliana na watu mbalimbali kituoni kwa kutumia Kiswahili ili kuweza kuwaelekeza kuhusu masuala kadhaa wanayofaa kufuatalia yanayohusiana na usalama (Mahojiano na AFS, 2/8/2026).
Katika data hii, ni dhahiri kuwa,Maafisa wa serikali wanasaidia katika kueneza Kiswahili (Chebet-Choge, 2020). Katika kituo cha mabasi yanayovuka mipaka, Kuna wafanya kazi wanaofanya katika afisi za mabasi mbalimbali. Pia, kuna maafisa mbalimbali wa serikali ambao ni pamoja na maafisa wa utekelezaji, maafisa wa usalama, maafisa wa ushuru, na wote huwasiliana na kuingiliana na abiria na wafanyabiashara. Katika kuwasiliana, wafanyakazi wote hawa huzungumza Kiswahili ili waeleweke. Maafisa wa usalama pia hutumia lugha hii kuwasiliana haswa maafisa wa polisi na jeshi kama kawaida kazini. Maafisa wa kutekeleza sheria wanaofanya kazi kwenye lango la kituo cha mabasi huzungumza Kiswahili huku wakitangamana na abiria. Wanawaongoza kutafuta mabasi ambayo yanawapeleka kwenye maeneo yao wanapofika kwenye kituo. Wafanyakazi hawa wa vituoni baada ya kuhamishwa kutoka sehemu moja hadi nyingine na kutoka kituo kimoja hadi kingine, wanakieneza Kiswahili waendako.
Hata hivyo Matokeo ya utafiti huu yanatofautiana na mawazo ya (Wenrich 1953) kwani nadharia inasisitiza kuundwa kwa lugha ya pamoja baada ya muda mrefu wa kutangamana kwa wazungumzaji ilhali kuhamisha wafanya kazi kunapunguza muda wa kutangamana baina ya watu.
Mukuthuria (2006)anashadidia matokeo ya utafiti huu kwa kueeleza kuwa, kuenea kwa Kiswahili Uganda kulirahisishwa na polisi ambapo polisi kutoka makabila mbalimbali walijifunza Kiswahili kwa ajili ya utumishi na hii ilichangia katika kukieneza Uganda nzima.Polisi hawa wanapohamishwa, wanaendelea kukisambaza Kiswahili
4.3.7 Hali ambapo Kiswahili kinatumiwa.
Kuna hali mbalimbali ambapo watu mbalimbali hutumia Kiswahili (Moshi, 2006).
Mratibu wa usafiri anaeleza kuwa:
Maswali kama "Nauli ni shilingi ngapi?", "Kuna viti bado?" na "Basi linaondoka saa ngapi?" na maelekezo kama “Basi la friends linaondoka saa tano”Nauli ya Nairobi ni shilingi elfu mia moja ishirini” “Kuna viti vilivyosalia” yanasikika mara kwa mara. Hata wasafiri ambao Kiswahili si lugha yao ya kwanza hujaribu kukitumia kwa sababu kinawawezesha kuwasiliana kwa urahisi na waratibu (mahijiano na MGS 12/8/2026).
Ktika data hii, ni dhahiri kuwa katika kituo cha mabasi yanayovuka mipaka. Wasafiri wengi, hasa wanaosafiri kwenda Tanzania, Kenya, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na maeneo mengine ya Afrika Mashariki, hutumia Kiswahili kuuliza bei ya tiketi, upatikanaji wa viti na muda wa kuondoka kwa basi
Waratibu wengi wa usafiri hutumia Kiswahili kueleza gharama ya tiketi, namna ya kulipia, aina ya malipo yanayokubalika na hali ya upatikanaji wa viti. Pia huwafahamisha wasafiri kuhusu namba za viti walivyopangiwa, muda wa kupanda basi na taratibu nyingine muhimu. Matumizi ya Kiswahili husaidia kuhakikisha kuwa wasafiri kutoka nchi mbalimbali wanaelewa maelekezo bila matatizo makubwa ya mawasiliano.
Waratibu vilevile hutumia Kiswahili kufanya matangazo ya kuwaita wasafiri wapande mabasi yao, kutangaza muda wa kuondoka, kuelekeza abiria kwenye mabasi sahihi na kutoa taarifa mbalimbali kuhusu safari. Mara nyingi matangazo hufanywa kwa Kiswahili kwa sababu ni lugha inayoeleweka na wasafiri wengi wanaopita katika Kituo cha Namayiba. Endapo kuna wasafiri wasiokielewa Kiswahili, baadhi ya waratibu huongeza maelezo kwa Kiingereza au lugha nyingine wanayoifahamu.Mratibu wa usafiri anaeeza kuwa:
Madereva wengi hutumia Kiswahili kuwasiliana na wasafiri pamoja na waratibu. Kabla ya safari, huwakaribisha abiria, huwapa maelekezo kuhusu safari na kuwakumbusha kufunga mikanda ya usalama pale inapohitajika. Wakati wa safari, hutumia Kiswahili kutoa taarifa kuhusu vituo vya mapumziko, muda wa kuwasili au mabadiliko yoyote yanayoweza kutokea njiani. Hii husaidia abiria wengi kuelewa taarifa muhimu. Matokeo ya utafiti yanakubaliana na mawazo katika nadharia ya mawasiliano ya lugha kwani lugha ya Kiswahili inatumiwa na wazungumzaji wa asili mbalimbali za lugha na pia yanashadidiana na mawazo ya Kanana (2023) anavyoeleza kuwa, Kiswahili hutumiwa katika kufundisha jamii kuhusu masuala muhimu ya kijamii.Anazidi kueleza kuwa, Kiswahili hutumiwa kueneza ujumbe muhimu katika mataifa na ujumbe huu huchangia katika maendeleo ya kiuchumi.

4.3.8 Mahusiano kati ya wasafiri na watoa huduma
Uhusiano kati ya waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka huchukua mielekeo tofauti.
Msafiri mmoja ambaye alionekana kuchanganyikiwa kwasababu ya kusafirishwa kutoka Arua hadi Namayiba alisema kuwa “ Nimekuwa nikingojea basi hapa hadi waliponipeleka katika kituo cha Namayiba. Nilikuwa nimepoteza matumaini lakini sasa nina imani kuwa nitasafiri hadi Arusha kwani hata basi lenyewe ninaliona (Mahojiano na TRV 14/7/2026).
Katika data hii, Ina faa ieleweke kuwa usafirishaji wa wasafiri kutoka Kampala kwenda katika sehemu mbalimbali nje ya Uganda huchukua mikondo mbalimbali.Niligundua kuwa wasafri kutoka vituo vya Arua na Kisenyi hupata tiketi wakiwa vituoni halafu baadaye husafirishwa hadi vituo vya Namayiba au Bakuli ambapo wanapandia basi za kuwasafirsha.Katika vituo vya Arua na Kisenyi wasafiri wanaovuka mipaka huhusika katika ukataji wa tiketi na ununuzi wa vyakula mbalimbali na mwishowe hupelekwa katika kituo cha Namayiba ambapo hupandia basi.Wasafiri hawawanapowasiliana na watu mbalimbali, mara nyingi hutumia lugha ya Kiswahili. Katika mahusiano hayo,wafanyabiashara hujifunza na kuongeza uelewa wao na utumiaji wa Kiswahili katika vituo vya Arua na Kisenyi. Inafaa ieleweke kuwa wasafiri wakiwa katika vituo vya Namayiba na Bakuli,mabasi huwa tayari kuwabeba wasafiri na katika vituo vya Arua na Kisenyi, wasafiri hukata tiketi za kusafiri.Hili likiwa linafanyika,uhusiano na wasafiri wa kimataifa hufanyika na matumizi ya Kiswahili pia huendelea katika vituo vyote vinne.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich kwani usafiri wa kuvuka mipaka hukutanisha wasafiti,waratibu wa usafiri,i wafanyabiashara na madereva kutoka kutoka asilitofauti ya lugha na hawa huunganishwa kupitia lugha ya Kiswahili.Yanashadidiwa na mawazo ya Mitchell (2008) anayesema kuwa usafiri wa kimataifa hufuata mikondo mbalimbali kwanzia mwanzo hadi mwisho wa safari.
4.3.9 Suluhisho la kutoelewana
Utafiti huu unabainisha kuwa Kiswahili kimeangaziwa kama suluhisho la kutoelewana kwa lugha katika biashara Onzere (2025). Dereva wa teksi mwana Uganda anaeleza kuwa:
Wenye teksi wanapogundua hili, wengi huamua kujifunza Kiswahiliili waepukane kutapeliwa.Pia baada ya kuvuka mipaka, madereva hawa hupata shida nyingi kwani nje ya Uganda katika AM, Kiswahili ndiyo lugha inayotumiwa sana hasa na maafisa wa usalama.Hivyo huweza kusumbuliwa sana na maafisa wa usalama wanapogundua kuwa hawafahamu Kiswahili. Hii ndio sababu wengi wao huamua kujifunza Kiswahili kwa lazima ili kuweza kuendelea na kazi yao” (Mahojiano na DRV, 2/8/2026).
Kulingana na data hii nidhahiri kuwa katika vituo vya mabasi, madalali wanaofahamu Kiswahili huweza kujipatia pesa nyingi wanazojipatia kwa njia isiyo halali. Katika vituo hivi, kuna teksi ambazo pia hutumiwa katika kusafirisha abiria na mizigo yao nje ya Uganda kwa haraka ikilinganishwa na basi.Kutoka Kampala hadi Dar salaam, basi huweza kuchukua siku tatu ilhali teksi huweza kuchukua siku mbili.Wasafiri wanapowasili,mwenye teksi huweza kuwapatia dalali anaye kifahamu Kiswahili vizuri kuzungumzia bei ya usafiri.Hawa madalali huchukua nafasi hii kuwatapeli waajili wao na kuweza kupata faida sana. Hivyo, madereva katika vituo hivi wanalazimika kujifunza lugh ya Kiswahili ili kuepukana na changamoto ya kutoelewana kupitia lugha.
Matokeo ya utafiti huu yanaenda sambamba na mawazo ya Weinrich (1953) kutokana na mtazamo wake kuwa, lugha ya pamoja inayounganisha watu lazima iwe inaeleweka na wazungumzaji kutoka asli mbalimbali za lugha.Matokeo haya pia yanashadidiwa na mawazo ya
Raphael (2008) anayedhihirisha kuwa,hata ingawa Kiswahili kimefanywa kuwa lugha ya AM, Wana Uganda wengi wanazidi kupata matatizo mengi kwa kutokielewa vizuri.Ana pendekeza kuwa mikakati iwekwe ili kuweza kupunguza matatizo haya.

SURA YA TANO
MUHTASARI WA MATOKEO, HITIMISHO NA MAPENDEKEZO
5.0 Utangulizi
Utafiti huu uliangazia jinsi biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi ya abiria yanayovuka mipaka yanavyokuza Kiswahili.Malengo ya utafiti yalikuwa Sura hii inawasilisha muhtasari wa matokeo ya utafiti,hitimishao na mapendekezo. Utafiti ulilenga kuchunguza aina za Kiswahili kinachotumiwa na wafanya biashara wadogo,waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala,Kuchambua mtazamo wa wafanya biahara,waratibu wa usafiri na wasafiri kuhusu matumizi ya Kiswahilina kutathmini mchango wa biashara ndogondogo katika mabasi ya abiria yanayovuka mipaka jijini Kampala katika kukuza Kiswahili. Sura hii inawasilisha muhtasari wa matokeo ya utafiti, hitimisho, na mapendekezo. mape. Matokeo yaliyowasilishwa katika sura ya nne yanaonyesha kuwa vituo vya mabasi yanayovuka mipaka ni mazingira yenye mwingiliano wa watu kutoka maeneo na nchi mbalimbali. Kwa mfano,katika Kituo cha mabasi cha Namayiba, mtafiti aligundua kuwepo kwa biashara mbalimbali kama vile vyakula, vinywaji, vitafunio, nguo, viatu, bidhaa za urembo na huduma za kutuma na kupokea pesa. Mazingira haya huwaleta pamoja watu wenye asili moja ya lugha.

5.1 Muhtasari wa Matokeo ya Utafiti
Utafiti huu uliongozwa na malengo makuu matatu. Lengo la kwanza lilikuwa kuchunguza aina za Kiswahili kinachotumiwa miongoni mwa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala. Lengo la pili lilikuwa kuchambua mtazamo wa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri kuhusu matumizi ya Kiswahili katika biashara. Lengo la tatu lilikuwa kutathmini mchango wa mazingira ya biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka katika kukuza lugha ya Kiswahili.
5.1.1 Muhtasari wa Matokeo Kuhusiana na Lengo la Kwanza
Lengo la kwanza lilihusu kuchunguza aina za Kiswahili kinachotumiwa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala. Utafiti umebaini kwamba Kiswahili kinachotumiwa katika vituo hivi kina sifa mbalimbali kutokana na kukutana kwa wazungumzaji wenye asili tofauti za lugha. Kiswahili vile vile kimetumika kama lugha ya tafsiri. Katika baadhi ya mabango ya vituoni, Kiswahili kimetumiwa sambamba na Kiingereza ili kutoa maelekezo kwa wasafiri. Ingawa baadhi ya maandishi hayo hayakuwa katika Kiswahili sanifu, yalilenga kuhakikisha kwamba ujumbe unawafikia watu ambao huenda wasielewe Kiingereza. Aidha Utafiti umebaini kuwepo kwa utofauti wa Kiswahili kulingana na asili ya wazungumzaji. Wazungumzaji kutoka Kenya, Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanatumia Kiswahili kwa namna zinazoweza kutofautiana katika matamshi, msamiati na uchanganyaji wa lugha. Hali hii inaonyesha kwamba Kiswahili katika vituo hivi kinaathiriwa na lugha za kwanza za wazungumzaji.
Kiswahili kimetumika katika shughuli za usafiri. Wasafiri wanatumia Kiswahili kuuliza kuhusu nauli, viti, muda wa kuondoka na taarifa nyingine za safari. Waratibu wa usafiri nao wanatumia Kiswahili kueleza gharama za tiketi, namna ya kulipia, namba za viti, muda wa kupanda basi na maelekezo mengine muhimu.Madereva wanatumia Kiswahili kuwasiliana na wasafiri na waratibu. Kabla ya safari, wanatumia lugha hiyo kuwakaribisha abiria na kutoa maelekezo kuhusu safari, huku wakati wa safari wakitoa taarifa kuhusu vituo vya mapumziko, muda wa kuwasili na mabadiliko yanayoweza kutokea.
5.1.2 Muhtasari wa Matokeo Kuhusiana na Lengo la Pili
Lengo la pili lilihusu kuchambua mtazamo wa wafanyabiashara wadogo, waratibu wa usafiri na wasafiri kuhusu matumizi ya Kiswahili katika biashara.
Utafiti umebaini kuwa kwa kiasi kikubwa mtazamo wa washiriki kuhusu Kiswahili katika vituo vya mabasi ni chanya. Kiswahili kinaonekana kuwa lugha inayowaunganisha watu kutoka mataifa mbalimbali na kuwawezesha kufanya biashara bila kukumbwa na matatizo makubwa ya mawasiliano.Aidha, utafiti umeonyesha kuwa baadhi ya watu hujifunza Kiswahili kwa kuiga maneno wanayosikia yakitumiwa na wazungumzaji wengine. Katika mazingira ya kazi, baadhi ya wapakiaji waliweza kurudia maneno ya Kiswahili yaliyotumiwa na mratibu wa basi. Hii inaonyesha kwamba vituo vya mabasi vinaweza kuwa mazingira ya ujifunzaji wa lugha kwa njia isiyo rasmi.Vilevile, mazingira ya vituo vya mabasi huwasaidia watu kujifunza Kiswahili kupitia mawasiliano ya kila siku. Baadhi ya wafanyakazi huingia vituoni wakiwa na ujuzi mdogo wa Kiswahili lakini huendelea kujifunza kutokana na kuwasiliana na wateja na wafanyabiashara kutoka nchi mbalimbali.
Utafiti pia umebaini kuwa baadhi ya watu wanaweza kuelewa Kiswahili kabla ya kuwa na uwezo mzuri wa kukizungumza. Hivyo, ufahamu unaweza kutangulia usemaji. Kwa wafanyabiashara na waratibu wa usafiri, lengo la msingi mara nyingi si kutumia Kiswahili sanifu kikamilifu, bali kufikia kiwango cha kuelewana na mteja au msafiri.Pia, upole na heshima katika matumizi ya Kiswahili vimeonekana kuwa na umuhimu katika biashara. Wahudumu wanaowakaribisha na kuwasaidia wateja kwa lugha ya heshima huweza kujenga uhusiano mzuri na wateja. Baadhi ya wahudumu pia huwasaidia wateja kurekebisha makosa yao ya Kiswahili baada ya kuwahudumia.
Kwa upande mwingine, utafiti umebaini kwamba baadhi ya watu wanaenda vituoni wakiwa na mtazamo hasi kuhusu Kiswahili lakini baada ya kugundua kuwa huwezi kufaulu ikiwa hujui Kiswahili, wanaanza kujifunza Kiswahili.Hivyo basi,wengine hujifunza Kiswahili kwa sababu ya mahitaji ya kazi. Wafanyakazi wanaogundua kwamba Kiswahili ni muhimu katika kupata au kuendeleza kazi zao hujitahidi kujifunza lugha hiyo. Kwa hiyo, mtazamo wao kuhusu Kiswahili hubadilika kutoka kukiona kama somo lisilo na umuhimu hadi kukiona kama nyenzo ya kujipatia kipato.
Kwa ujumla, mtazamo chanya kuhusu Kiswahili unatokana na uwezo wake wa kurahisisha mawasiliano, kuvutia wateja, kujenga urafiki, kuongeza uaminifu na kuwezesha shughuli za kibiashara.
5.1.3 Muhtasari wa Matokeo Kuhusiana na Lengo la Tatu
Lengo la tatu lilihusu kutathmini mchango wa biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka katika kukuza Kiswahili.Matokeo yanaonyesha kuwa biashara ndogondogo zina mchango mkubwa katika kukuza Kiswahili kwa sababu zinawaleta watu kutoka maeneo na nchi mbalimbali katika mawasiliano ya kila siku. Wafanyabiashara hulazimika kujifunza majina ya bidhaa na maneno ya kibiashara kwa Kiswahili ili waweze kuwasiliana na wateja wao.Pia, matokeo yalidhihirisha kuwa,biashara za vyakula, vitafunio, vinywaji, nguo, viatu, bidhaa za urembo, huduma za fedha na huduma nyingine zimekuwa mazingira ya matumizi ya msamiati wa Kiswahili. Wafanyabiashara wanapotangaza bidhaa zao kwa Kiswahili, wateja nao hujifunza maneno hayo na kuyatumia katika mawasiliano yao.Mfano mwingine ni matumizi ya maneno maalumu katika biashara kama “matunda uhai”. Neno hilo limeenea miongoni mwa wafanyabiashara na wateja na hata watu ambao hawakuwa na ujuzi mkubwa wa Kiswahili wameweza kulifahamu kupitia shughuli za biashara.
Utafiti pia umeonyesha kwamba vituo vya mabasi vinaweza kuchukuliwa kama “shule ya Kiswahili” isiyo rasmi. Watu hujifunza Kiswahili kwa hiari kutokana na mahitaji ya kuwasiliana na wateja na wafanyakazi wengine. Katika mazingira haya, ujifunzaji hauhitaji darasa rasmi kwa sababu mawasiliano ya kila siku yanawapa watu fursa ya kujifunza na kufanya mazoezi ya lugha.Aidha, Kiswahili kimechangia kujenga urafiki miongoni mwa watu wanaokutana katika vituo hivi. Wateja na waratibu wa usafiri huweza kuanzisha mahusiano ya kirafiki kutokana na mawasiliano ya Kiswahili, na baadhi ya mahusiano hayo huendelea hata nje ya shughuli za usafiri. Uhamishaji wa wafanyakazi kutoka kituo kimoja kwenda kingine pia umeonekana kuwa njia ya kueneza Kiswahili. Wafanyakazi wanapohamia maeneo mbalimbali hukutana na watu wapya na mazingira mapya ya lugha, hivyo hulazimika kutumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano.
Biashara ya kubadilisha fedha nayo imechangia matumizi ya Kiswahili. Wateja kutoka maeneo mbalimbali wanatumia Kiswahili wanapohitaji kubadilisha fedha, hivyo wahudumu wa huduma hiyo huona umuhimu wa kujua Kiswahili.Huduma nyingine kama vyoo pia zimechangia matumizi ya Kiswahili. Maneno kama “choo” na “kuoga” yanayotumiwa katika maeneo hayo huwasaidia wasafiri kuelewa huduma zinazopatikana.Kwa hiyo, biashara ndogondogo zimekuwa sehemu muhimu ya mazingira ya matumizi, ujifunzaji na uenezaji wa Kiswah
5.2 Hitimisho la Utafiti
Kwa kuzingatia matokeo ya utafiti huu, inahitimishwa kwamba biashara ndogondogo katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka jijini Kampala zina mchango mkubwa katika kukuza na kuendeleza Kiswahili. Vituo hivi vinawakutanisha watu kutoka Uganda na nchi nyingine za AM na maeneo mengine, na watu hao huhitaji lugha ya pamoja ili waweze kufanya shughuli zao za kila siku. Utafiti umehitimisha kwamba Kiswahili ni lugha muhimu ya mawasiliano katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka. Hutumiwa na wasafiri, wafanyabiashara, waratibu wa usafiri, madereva na watoa huduma mbalimbali. Matumizi yake yanaonekana katika kuuliza na kutoa taarifa za usafiri, kufanya biashara, kutoa huduma na kutoa maelekezo.
Vilevile, utafiti umehitimisha kwamba Kiswahili kinachotumiwa katika vituo hivi kinaweza kuwa na tofauti za kimatamshi, kimofolojia na kimsamiati kutokana na mwingiliano wa lugha mbalimbali. Wazungumzaji huathiriwa na lugha zao za kwanza na wakati mwingine huchanganya Kiswahili na lugha nyingine. Hata hivyo, tofauti hizo hazizuii mawasiliano kwa sababu wazungumzaji hujitahidi kufikia kiwango cha kuelewana.Utafiti pia umehitimisha kwamba vituo vya mabasi ni mazingira muhimu ya ujifunzaji wa Kiswahili. Baadhi ya watu hujifunza Kiswahili kwa kuiga maneno kutoka kwa wazungumzaji wengine, huku wengine wakijifunza kupitia mawasiliano ya kila siku. Utafiti umeonyesha kwamba matumizi ya mara kwa mara ya Kiswahili yanaweza kuongeza uwezo wa mtu wa kuelewa na kuzungumza lugha hiyo.
Utafiti umehitimisha kwamba mahitaji ya kikazi ni sababu kuu ya watu kujifunza Kiswahili. Wafanyabiashara na wafanyakazi wengine wanapogundua kwamba wateja wao wengi wanatumia Kiswahili, huona umuhimu wa kujifunza lugha hiyo ili waweze kuendeleza biashara zao.Kutokana na utafiti huu,kumehitimishwa kuwa Kiswahili kina mchango katika kujenga mahusiano ya kijamii. Matokeo yameonyesha kuwa lugha hiyo si chombo cha biashara pekee bali pia ni lugha inayoweza kuunganisha watu na kujenga urafiki.
Vile vile, utafiti umehitimisha kwamba Kiswahili kinasaidia katika maendeleo ya kiuchumu katika vituo vya mabasi. Uwezo wa mfanyabiashara kuzungumza Kiswahili unaweza kumsaidia kupata wateja kutoka nchi mbalimbali. Hivyo, Kiswahili hakitumiki tu kama lugha ya mawasiliano bali pia kama nyenzo ya kufanikisha biashara. Matokeo ya utafiti yanaunga mkono kwa kiasi kikubwa Nadharia ya Mawasiliano ya Lugha ya Weinreich (1953) iliyotumika katika utafiti huu. Mazingira ya vituo vya mabasi yanawakutanisha wazungumzaji wa lugha mbalimbali ambao wanatumia Kiswahili kama lugha ya pamoja ili kufanikisha mawasiliano. Hivyo, kadiri mwingiliano unavyoongezeka, ndivyo matumizi na ujuzi wa Kiswahili unavyoweza kuongezeka.
Pia, kuhusiana na nadharia ya Mawasiliano ya lugha,Watu wenye lugha tofauti hukutana katika mazingira ya biashara na usafiri na huhitaji lugha inayoweza kueleweka na wengi. Katika mazingira ya utafiti huu, Kiswahili ndicho kinachotumika kwa kiwango kikubwa kama lugha hiyo ya mawasiliano.Mwingiliano wa muda mrefu umeonekana kuwa na nafasi katika ujifunzaji wa Kiswahili. Watu ambao hapo awali hawakuwa na ujuzi wa kutosha wa Kiswahili huanza kukifahamu kutokana na mawasiliano ya kila siku. Matokeo yanaonyesha kwamba wafanyabiashara na wafanyakazi huendelea kuboresha Kiswahili kadiri wanavyotumia lugha hiyo katika kazi zao.Hivyo basi, mazingira ya vituo vya mabasi yanaonyesha kwa vitendo kwamba mawasiliano kati ya watu wenye lugha tofauti yanaweza kusababisha matumizi ya lugha ya pamoja. Kiswahili katika mazingira haya kinafanya kazi kama daraja linalounganisha watu kutoka asili mbalimbali.

5.3 Mapendekezo ya Utafiti
Kutokana na matokeo na hitimisho la utafiti huu, mtafiti anatoa mapendekezo yafuatayo: Serikali ya Uganda inashauriwa kuendelea kuimarisha nafasi ya Kiswahili katika shughuli za kijamii na kiuchumi. Kwa kuwa vituo vya mabasi vinawakutanisha watu kutoka nchi mbalimbali, matumizi ya Kiswahili katika maeneo hayo yanaweza kutumiwa kama njia ya kukuza lugha kitaifa.Serikali pia inashauriwa kuweka mikakati ya kutoa mafunzo ya Kiswahili kwa wafanyakazi wanaohudumia wasafiri wa kimataifa, hasa waratibu wa usafiri, madereva na wahudumu wa vituo.Wasimamizi wa vituo vya mabasi wanashauriwa kuweka mabango na maelekezo kwa Kiswahili sanifu pamoja na lugha nyingine muhimu. Hii itasaidia wasafiri kuelewa taarifa muhimu kuhusu usalama, safari na huduma mbalimbali.Pia, wasimamizi wanashauriwa kuhamasisha matumizi ya Kiswahili katika huduma za kila siku bila kuwabagua watu wanaotumia Kiswahili kisicho sanifu. Badala yake, mazingira ya vituo yanaweza kutumiwa kama sehemu ya kuwasaidia watu kuboresha Kiswahili chao.
Wafanyabiashara wadogo wanashauriwa kujifunza Kiswahili na kutumia lugha hiyo kwa usahihi zaidi katika biashara zao. Utafiti umeonyesha kuwa uwezo wa kuwasiliana kwa Kiswahili unaweza kusaidia mfanyabiashara kuwahudumia wateja kutoka nchi mbalimbali.Wafanyabiashara pia wanashauriwa kutumia lugha ya heshima na upole wakati wa kuwasiliana na wateja. Matokeo yameonyesha kwamba wateja hupendelea wahudumu wanaowasikiliza, kuwaelewa na kuwasaidia hata wanapokuwa hawazungumzi Kiswahili kwa ufasaha.Waratibu wa usafiri na madereva wanashauriwa kuendelea kutumia Kiswahili katika kutoa taarifa za safari, maelekezo, matangazo, bei za tiketi na taarifa za usalama. Matumizi ya lugha inayoeleweka na wasafiri wengi yanaweza kupunguza matatizo ya mawasiliano.Aidha, waratibu na madereva wanashauriwa kuongeza ujuzi wao wa Kiswahili sanifu ili waweze kutoa taarifa kwa usahihi zaidi, hasa katika masuala muhimu kama muda wa kuondoka, bei, usalama na maelekezo ya safari.
Walimu na wahadhiri wa Kiswahili wanashauriwa kuonyesha umuhimu wa Kiswahili katika mazingira halisi ya kazi. Wanafunzi wanapaswa kufundishwa kwamba Kiswahili si somo la darasani pekee, bali ni lugha inayoweza kuwa na manufaa katika biashara, usafiri, utalii, ajira na mawasiliano ya kimataifa.Aidha, wanafunzi wanaweza kupewa mifano ya mazingira ya vituo vya mabasi ili kuona namna msamiati wa Kiswahili unavyotumika katika maisha halisi.Wasafiri wanashauriwa kujifunza maneno ya msingi ya Kiswahili yanayohusiana na usafiri na biashara kama vile nauli, tiketi, basi, kiti, muda, mizigo, bei, pesa, choo, chakula, na maji. Ujuzi huo unaweza kuwasaidia kupata huduma kwa urahisi na kupunguza matatizo ya mawasiliano.Ingawa utafiti umeonyesha kwamba Kiswahili kisicho sanifu kinaweza kufanikisha mawasiliano, watumiaji wa lugha katika vituo vya mabasi wanashauriwa kujifunza na kutumia Kiswahili sanifu zaidi, hasa katika mabango, matangazo na taarifa rasmi. Hii itasaidia kukuza lugha yenye matumizi sahihi bila kuzuia mawasiliano ya kila siku.



MAREJEREO













KIAMBATISHO
KIAMBATISHO 1: Mwongozo wa mahojiano kwa wasafiri na waratibu wa usafiri.
1. Unatumiaje Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
2. Unaweza kunieleza kwanini ungechagua kutumia Kiswahili hapa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
3. Utumiaji wa Kiswahili unakusaidiaje katika biashara yako huku katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
4. Una maoni gani kuhusu utumiaji wa Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
5. Unafikiri mchakato wa usafiri katika vituo vya mabasi unachangia katika kuendeleza Kiswahili?
6. Umepata changamoto zozote kwa kutumia Kiswahili hapa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.












KIAMBATISHO 2: Mwongozo wa mahojiano kwa wafanyi biashara
1. Unatumiaje Kiswahili katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
2. Unaweza kunieleza baadhi ya maneno ya Kiswahili unayotumia sana wakati unapouza bidhaa katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
3. Tafadhali unaweza kunieleza kwanini unafikiri ni muhimu kutumia Kiswahili katikavituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
4. Una maoni gani kuhusu utumiaji wa Kiswahili wakati wa kuhudumia wateja katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka?
5. Biashara yako ina mchango wowote katika uendelezaji wa Kiswahili?
6. Unaweza kunifafanulia chanagamoto zozote unazozipata katika biashara yako hapa katika vituo ya mabasi yanayovuka mipaka?


















KIAMBATANISHO 3: Mwongozo wa ushuhudiaji kwa wasafiri nawaratibu wa usafiri
Kuchunguza ikiwa:
1. Wasafiri wanatumia Kiswahili kuuliza kuhusu bei,viti au muda wa kuondoka katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.
2. Waratibu wa usafiri hutumia Kiswahili kufafanua malipo na jinsi ya kupata tiketi kwa wasafiri katika mabasi yanayovuka mipaka.
3. Kiswahili kinatumiwa na waratibu wa usafiri na madereva kuwasiliana na wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.
4. Waratibu wa usafiri hutuia Kiswahili kufanya matangazo kwa wasafiri katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.
5. Madereva na waratibu wa usafiri hutumia Kiswahili kuwasiliana baina yao katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.













KIAMBATISHO 4: Muongozo wa ushuhudiaji kwa wafanyabiashara
Kuchunguza ikiwa:
1.Wafanya biashara hutumia Kiswahili kutangaza bidhaa zao katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka.
2.Wafanya biashara katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka hutumia Kiswahili katika kujulisha wateja wao kuhusu bei za bidhaa.
3.Wafanya biashara katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka hutuia Kiswahili kufafanua kuhusu malipo.
4.Wafanya biashara katika vituo vya mabasi yanayovuka mipaka hutumia Kiswahili kuwasiliana baina yao.

















KIAMBATISHO 5 : Interview guide for travelers and transport operators
1. How do you use Kiswahili at cross-border bus parks?
2. Can you explain to me why you would choose to use Kiswahili here at cross-border bus parks?
3. How does the use of Kiswahili help you in your business while at cross-border bus parks?
4. What are your views on the use of Kiswahili at cross-border bus parks?
5. Do you think the transport process at bus parks contributes to the development of Kiswahili?
6. Have you encountered any challenges in using Kiswahili here at cross-border bus parks.?
KIAMBATISHO 6: Interview guide for business operators
1. How do you use Kiswahili at cross-border bus parks?
2. Can you tell me some of the Kiswahili words you use most when selling products at cross-border bus parks?
3. Can you please explain to me why you think it is important to use Kiswahili at cross-border bus parks?
4. What is your opinion on the use of Kiswahili when serving customers at cross-border bus parks?
5. Does your business contribute to the promotion of Kiswahili?
6. Can you tell me about any challenges you encounter in your business here at cross-border bus parks?
KIAMBATISHO 7: Observation guide for travellers and transport operators
1. Passengers use Kiswahili to inquire about prices, seats or departure times at cross-border bus parks.
2. Transport operators use Kiswahili to explain fares and how to obtain tickets to passengers on cross-border buses.
3. Kiswahili is used by transport operators and drivers to communicate with passengers at cross-border bus parks.
4. Transport operators use Kiswahili to make announcements to passengers at cross-border bus parks.
5. Drivers and transport operators use Kiswahili to communicate with each other at cross-border bus parks.
KIAMBATISHO 8: Observation guide for business operators
1. Traders use Kiswahili to advertise their products at cross-border bus stations.
2. Traders at cross-border bus stations use Kiswahili to inform their customers about product prices.
3. Traders at cross-border bus stations use Kiswahili to explain payment terms.
4. Traders at cross-border bus stations use Kiswahili to communicate with each other.
KIAMBATISHO 9: Endagiliro ya yintavyu ku batambula n’abakwasaganya entambula
1. Okozesa otya Oluswayiri ku bifo bbaasi ezisala ensalo?
2. Osobola okunnyonyola lwaki wandisazeewo okukozesa Oluswayiri wano ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?
3. Okukozesa olulimi Oluswayiri kikuyamba kitya mu bizinensi yo wano ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?
4. Olowooza ki ku nkozesa y’Oluswayiri ku bifo bbaasi ezisala ensalo?
4. Olowooza ki ku nkozesa y’Oluswayiri ku bifo bbaasi ezisala ensalo?
5. Olowooza enkola y’entambula ku ppaaka za bbaasi eyamba mu kukulaakulanya Oluswayiri?
6. Ofunye okusoomoozebwa kwonna mu kukozesa Oluswayiri wano ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo.
KIAMBATISHO 10: Endagiliro y’okwetegereza ababizinensi
1. Okozesa otya Oluswayiri mu ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?
2. Osobola okumbuulira ebimu ku bigambo by’Oluswayiri by’osinga okukozesa ng’otunda ebintu ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?
3. Nsaba onnyonnyole lwaki olowooza nti kikulu okukozesa Oluswayiri ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?
4. Olowooza ki ku nkozesa y’Oluswayiri ng’oweereza bakasitoma ku bifo bbaasi ezisala ensalo?
5. Bizinensi yo eyamba mu kutumbula Oluswayiri?
6. Osobola okumbuulira ku kusoomoozebwa kwonna kw’osanga mu bizinensi yo wano ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo?

KIAMBATISHO 11: Endagiliro y’okwewetegereza abatambula n’abakwasaganya
1. Abatembeeyi bakozesa Oluswayiri okubuuza ku miwendo, ebifo oba ebiseera by’okusimbula ku bifo bbaasi ezisala ensalo.
2. Abakwasaganya ebyentambula bakozesa olulimi Oluswayiri okunnyonnyola ebisale n’engeri y’okufunamu tikiti eri abatambuze mu bbaasi ezisala ensalo.
3. Olulimi Oluswayiri lukozesebwa abakwasaganya eby’entambula ne baddereeva okuwuliziganya n’abatambuze ku bifo bbaasi ezisala ensalo.
4. Abakwanaganya eby’entambula bakozesa olulimi Oluswayiri okulangirira abatambuze ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo.
5. Baddereeva n’abakwasaganya eby’entambula bakozesa olulimi Oluswayirio kuwuliziganya ne bannaabwe ku ppaaka za bbaasi ezisala ensalo.

KIAMBATISHO 12: Endagiliro y’okwewetegereza Abasuubuzi.
1. Abasuubuzi bakozesa Oluswayiri okulanga ebintu byabwe ku bifo bbaasi ezisala ensalo.
2. Abasuubuzi ku bifo bbaasi ezisala ensalo bakozesa Oluswayiri okutegeeza bakasitoma baabwe ku bbeeyi y’ebintu.
3. Abasuubuzi ku bifo bbaasi ezisala ensalo bakozesa Oluswayiri okunnyonnyola ebiragiro by’okusasula.
4. Abasuubuzi ku bifo bbaasi ezisala ensalo bakozesa Oluswayiri okuwuliziganya ne bannaabwe.

very good

Good

Good experience

NICE

I just signed up and it's asking for a review?please put this category last cause I really have nothing to day

MUY RAPIDO Y PRACTICO

OK

Great

good

thank you so for easy downmload

Muy buen espacio

I needed to edit something simple and your company really helped!

yes

I will see the result.

gret

Very nice